'Đổi đời' cho sách giấy

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số phát triển, việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, chính sự thay đổi này đã đặt ra cho ngành xuất bản nhiều thách thức.

Theo khảo sát trên 236.000 người do Đại học Florida (Mỹ) và University College London (Anh) thực hiện, số người Mỹ đọc sách, báo hoặc tạp chí năm 2023 giảm 40% so với hai thập niên trước. Tại Việt Nam, các báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy trung bình mỗi người chỉ đọc khoảng 4 cuốn sách mỗi năm. Bên cạnh đó, lượng phát hành bình quân của mỗi đầu sách so với tổng dân số vẫn còn khiêm tốn.

Chia sẻ tại talkshow “Sáng tạo từ những khoảng trống giữa định dạng xuất bản” hôm 3/10, Tùng Juno (giám đốc Sáng tạo của RIO Book Lab) cho biết thực tế này đã thôi thúc anh và các cộng sự bắt tay vào hành trình tạo ra một thể nghiệm xuất bản mới - tập tài liệu 0.documoment.

Cuộn phim tài liệu bằng chữ

Nội dung của 0.documoment xoay quanh những “câu hỏi của thời đại” về văn hóa, giải trí, kinh tế, giáo dục và những phóng chiếu chân thực trong đời sống, được trình bày thành nhiều tập. Mỗi tập có một định dạng khác nhau như báo in, tạp chí, artbook... với dung lượng chỉ khoảng 10.000 từ, tốn 15-20 phút để đọc. Tùng Juno hy vọng cách tiếp cận này giúp độc giả bước vào nội dung sách thuận lợi và thú vị hơn.

“Thực ra, tôi không phải người đọc nhiều sách. Tuổi trẻ của tôi gắn liền với game. Tôi thấy hình ảnh truyền thông tin đến mình tốt hơn chữ viết. Nhờ vậy, tôi phát hiện khoảng trống trong tư duy định dạng. Đó là làm sách cho những người ‘lười’ đọc nhưng vẫn muốn có kiến thức sâu và một trải nghiệm đủ hay. Tôi đã dựa trên insight này để tạo ra một điều mới mẻ nằm ngoài mặc định về sách trước đây”, anh kể về ý tưởng ban đầu của 0.documoment.

Để “hiện thực hóa” cuốn sách cho người “lười” đọc, Tùng Juno và đội ngũ RIO Book Lab đã dành 2 năm để nghiên cứu và thử nghiệm các định dạng xuất bản.

Sau nhiều lần thất bại, 0.documoment ra đời, mang tinh thần của một bộ phim tài liệu. Anh cũng phối hợp với nhà báo Đinh Đức Hoàng để phát triển cách kể chuyện giàu hình ảnh và không gian tưởng tượng, giúp nội dung sách không bị khô khan.

“Trong bộ documoment này, luôn có những câu hỏi được mở ra. Bản chất của phim tài liệu là kể câu chuyện một cách khách quan, độc giả là người quyết định hiểu theo hướng nào. Thay vì vội vã đi tìm câu trả lời trên Google, documoment trao cho chúng ta thời gian đặt câu hỏi, khiến sự suy luận và tư duy có cơ hội được tập hợp từ nhiều nguồn”, Tùng Juno chia sẻ.

Những định dạng mới

Trước 0.documoment, các định dạng mới của sách giấy như sách thủ công, sách nghệ thuật, sách minh họa, sách tương tác... đã được các đơn vị xuất bản trong nước triển khai và nhận được sự ủng hộ từ bạn đọc.

Đông A là đơn vị tiên phong theo đuổi dòng sách thủ công, sách nghệ thuật với các ấn bản được đầu tư về thiết kế, chất liệu và kỹ thuật chế tác. Sau hơn 20 năm nghiên cứu và phát triển, Đông A trở thành đại diện duy nhất của Đông Nam Á tham dự hội sách CODEX, hội sách quan trọng bậc nhất trong thị trường sách nghệ thuật thế giới. Đơn vị đã để lại dấu ấn với bạn bè quốc tế qua các tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư, Số đỏ và bản tiếng Anh của Lịch sử Việt Nam bằng hình.

Ngoài ra, các đơn vị cũng sử dụng tranh minh họa để phần nội dung thêm sinh động. Số đỏ của Vũ Trọng Phụng được họa sĩ Thành Phong khắc họa bằng 20 tranh vẽ tay, tái hiện trang phục, không gian và đời sống của người Việt vào thời kỳ Pháp thuộc. Dưới những nét vẽ màu nước của Đậu Đũa, thế giới trong Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài hiện ra nên thơ và tràn ngập sắc màu.

Ở thị trường quốc tế, sách tương tác là một trong những định dạng được độc giả ưa chuộng. Nổi bật trong số đó là các ấn bản đến từ studio MinaLima - đơn vị thiết kế đồ họa thị giác cho loạt phim Harry Potter.

Mỗi cuốn sách của MinaLima được tích hợp nhiều chi tiết lật mở, 3D và pop-up độc đáo. Trong tác phẩm Harry Potter và Hòn đá phù thủy, bức thư cú do trường Hogwarts gửi Harry Potter được trình bày như một bức thư ngoài đời thực.

Dù đối mặt với sự cạnh tranh từ các nền tảng số, sách giấy vẫn còn nhiều không gian để phát triển. Những định dạng xuất bản mới là hướng đi tiềm năng giúp sách giấy trở nên hấp dẫn hơn với độc giả mà vẫn giữ được giá trị của nội dung.