Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Cần có hệ thống đánh giá độc lập chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý

Sáng nay, 9/4, tiếp tục Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại Tổ về 4 dự án Luật gồm: dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý và dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi).

Tăng cường hơn nữa sự tham gia của luật sư trong hỗ trợ đối tượng yếu thế

Thảo luận tại Tổ 2, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và các đại biểu Đoàn TP. Hồ Chí Minh đều nhất trí sự cần thiết ban hành các dự luật bởi đây đều là những dự luật ảnh hưởng trực tiếp và thường xuyên đến người dân. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, cần thiết phải sửa đổi các luật để phù hợp hơn với thực tiễn và bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người dân.

Đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý, cần có góc nhìn đa chiều: từ góc độ người thụ hưởng đến người thực hiện, cung cấp dịch vụ, làm sao để huy động và tăng cường hơn nữa sự tham gia của đội ngũ luật sư trong việc hỗ trợ các đối tượng yếu thế (người già neo đơn, trẻ em, người không nơi nương tựa...).

Trên tinh thần đó, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh 6 vấn đề trọng tâm của dự luật:

Về việc mở rộng đối tượng thụ hưởng tại Điều 7, Chủ tịch Quốc hội đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung đối tượng người có mức sống trung bình nhưng rơi vào hoàn cảnh ngặt nghèo.

"Cần bổ sung nhóm người không thuộc diện hộ nghèo nhưng gặp biến cố, phải đối mặt với khó khăn tài chính ngặt nghèo. Hiện nay, tỷ lệ hộ nghèo của cả nước chỉ còn 1,3%, nhưng tỷ lệ hộ cận nghèo lại cao gấp 3 lần, và rủi ro tái nghèo luôn hiện hữu. Chúng ta phải hết sức lưu ý nhóm này", Chủ tịch Quốc hội đề nghị.

Đối với trẻ em, Chủ tịch Quốc hội đề nghị mở rộng diện trợ giúp pháp lý cho tất cả trẻ em trong các vụ án hình sự, dân sự có liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em thay vì chỉ giới hạn ở một số điều kiện nhất định như hiện nay.

Đối với người lao động, theo Chủ tịch Quốc hội, cần bổ sung đối tượng là người lao động bị sa thải trái pháp luật hoặc người lao động trong các vụ tranh chấp lao động tập thể.

Về nâng cao chất lượng và địa vị pháp lý của Trợ giúp viên pháp lý, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Luật cần có quy định nhằm chuẩn hóa chức danh nghề nghiệp, xây dựng chế độ đãi ngộ tương xứng và đặc biệt là bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của họ trong quá trình hành nghề.

Về cơ chế xã hội hóa và huy động nguồn lực, Chủ tịch Quốc hội cho biết, hiện nay, sự tham gia của các tổ chức hành nghề luật sư vào hoạt động trợ giúp pháp lý vẫn còn hình thức, còn e ngại do thủ tục thanh quyết toán hết sức phức tạp. Do đó, "cần cải cách, đơn giản hóa hồ sơ quyết toán; đồng thời, mức phí chi trả bồi dưỡng thực hiện vụ việc cho luật sư cần tiệm cận với giá trị thị trường để khuyến khích luật sư tham gia".

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị, cần thiết kế hành lang pháp lý để khuyến khích các quỹ từ thiện của doanh nghiệp, tổ chức xã hội tài trợ cho hoạt động trợ giúp pháp lý. "Ngân sách nhà nước không thể bao cấp toàn bộ, cần thiết phải có xã hội hóa", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Về ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số: Chuyển đổi số đã len lỏi vào mọi ngóc ngách, kể cả người nông dân bán hàng đến đồng bào dân tộc thiểu số làm du lịch trên vùng cao... Vì vậy, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Luật Trợ giúp pháp lý cũng phải nắm bắt được xu hướng này.

Theo đó, phải tích hợp định danh điện tử vào quy trình thụ lý, phát huy hiệu quả của Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; luật hóa giá trị pháp lý của việc tư vấn trực tuyến và nộp hồ sơ điện tử có giá trị tương đương hồ sơ giấy nhằm rút ngắn "thời gian vàng" và chi phí đi lại cho người dân.

Về chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần có một hệ thống đánh giá độc lập. Đặc biệt, luật phải quy định bắt buộc việc lấy ý kiến phản hồi và đánh giá mức độ hài lòng của người dân. "Các bộ chỉ số đánh giá năng lực cạnh tranh cấp tỉnh đều đo lường sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp, hoạt động trợ giúp pháp lý cũng phải lấy sự hài lòng của dân làm thước đo hiệu quả".

Về kỹ thuật lập pháp và tính đồng bộ, Chủ tịch Quốc hội đề nghị Ban soạn thảo rà soát kỹ lưỡng để bảo đảm dự thảo Luật này đồng bộ với Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Luật sư; "tránh tình trạng luật này cho phép nhưng luật kia lại gây rào cản về thủ tục".

Về phạm vi trợ giúp, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần cân nhắc mở rộng quy định cử người đại diện tham gia tố tụng trong các vụ việc khiếu kiện hành chính, tranh chấp đất đai phức tạp vì đây là lĩnh vực người dân cần được hỗ trợ pháp lý nhất nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng và hạn chế tình trạng khiếu kiện kéo dài.

Không bỏ sót bất kỳ người yếu thế nào cần được trợ giúp

Bày tỏ đặc biệt quan tâm đến các đối tượng yếu thế và đồng bào dân tộc thiểu số trong việc tiếp cận quyền trợ giúp pháp lý, ĐBQH Nguyễn Thanh Sang nhấn mạnh, việc hỗ trợ pháp lý cho bộ phận này là đòi hỏi tất yếu. Đại biểu đề nghị sửa đổi quy định tại Điều 7: thay vì yêu cầu phải cư trú ở "vùng đặc biệt khó khăn", chỉ cần quy định cư trú ở "vùng khó khăn" là đủ điều kiện thụ hưởng.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị bổ sung nhóm "người có thu nhập thấp", đi kèm với điều kiện có xác nhận của chính quyền địa phương. Kênh xác nhận từ cơ sở là căn cứ quan trọng để đánh giá đúng hoàn cảnh của người dân.

Cho rằng, thực tiễn cuộc sống vô cùng đa dạng, các quy định pháp luật khó có thể bao trùm mọi đối tượng, đại biểu Nguyễn Thanh Sang đề nghị bổ sung cơ chế "mở": Giao cho người đứng đầu/Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý được phép quyết định cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý đối với những trường hợp đặc biệt, khẩn cấp hoặc chưa được luật quy định cụ thể. Điều này giúp không bỏ sót bất kỳ người yếu thế nào cần được trợ giúp.

Dẫn quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự hiện hành, khi xảy ra tranh chấp, vụ kiện dân sự thì đương sự phải tự thu thập chứng cứ, đại biểu Nguyễn Thanh Sang cho rằng, quy định này tạo ra rào cản rất lớn cho người nghèo. Thống kê cho thấy, số người được luật sư bào chữa/bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự, dân sự chưa đến 10%.

"Điều này đồng nghĩa với việc hơn 90% người dân tự tham gia tố tụng mà không có người hỗ trợ bảo vệ quyền lợi. Khi xảy ra tranh chấp, phần thiệt thòi nghiêng về phía người nghèo, người yếu thế. Các đối tượng này cần được tiếp cận công lý, được pháp luật bảo vệ. An dân chính là ở chỗ này", đại biểu nhấn mạnh.

Về lĩnh vực trợ giúp pháp lý, dự thảo Luật quy định tất cả các lĩnh vực đều được trợ giúp pháp lý, trừ lĩnh vực kinh doanh, thương mại khỏi phạm vi trợ giúp pháp lý. Thực tế, hộ nghèo, cận nghèo hay người dân tộc thiểu số khi tham gia giao kết các hợp đồng dân sự nhỏ lẻ (ví dụ: hợp đồng thu mua nông sản) rất cần được tư vấn pháp lý để tránh bị lừa đảo hoặc chèn ép. Dù số lượng vụ việc không nhiều, nhưng nếu không hỗ trợ trong lĩnh vực này sẽ tạo ra rào cản, do đó, không nên hạn chế lĩnh vực này.

Đại biểu cũng đề nghị tăng cường vai trò của cơ sở trong việc kết nối trợ giúp pháp lý; quy định Cán bộ tư pháp cấp xã là đầu mối trực tiếp để người dân tiếp cận dịch vụ ngay từ cơ sở; cân nhắc quy định cụ thể vai trò của Công an cấp xã và UBND cấp xã trong việc rà soát, phát hiện và kết nối người có nhu cầu với Trung tâm Trợ giúp pháp lý...