Tương lai ngành xuất bản và cơ hội để sách Việt ra thế giới

Công nghệ số thay đổi ngành xuất bản

Khi nói về xu hướng xuất bản trong thời đại số, bà Kaiser cho rằng sách in sẽ không bị thay thế, nhưng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo đang thâm nhập sâu vào quy trình làm sách từ khâu biên tập, dịch thuật cho đến sản xuất nội dung. Ở nhiều quốc gia, AI đã trở thành một phần trong quy trình làm việc hằng ngày, hỗ trợ tạo dữ liệu, xử lý văn bản hay thậm chí dịch các nội dung đơn giản. Điều này khiến vai trò của người dịch, vốn là một mắt xích quan trọng trong xuất bản quốc tế, đứng trước sức ép rõ rệt. Với những văn bản kỹ thuật hoặc mang tính hướng dẫn, AI có thể thay thế con người với tốc độ và chi phí vượt trội.

Tuy nhiên, bà Kaiser cũng chỉ ra một giới hạn quan trọng: Với văn học, nơi ngôn ngữ gắn chặt với cảm xúc và sắc thái tinh tế, AI vẫn chưa thể thay thế con người. Việc lựa chọn từ ngữ, cấu trúc câu, hay cách truyền tải một tầng nghĩa sâu hơn đòi hỏi trải nghiệm và cảm nhận mà máy móc chưa thể đạt tới. Chính vì vậy, trong khi một phần công việc có thể bị tự động hóa, thì những giá trị cốt lõi của sáng tạo văn chương vẫn phụ thuộc vào con người. Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ biên tập, những người phải đóng vai trò “người gác cổng”, kiểm soát chất lượng nội dung trong bối cảnh ngày càng nhiều tác phẩm có thể được tạo ra bởi AI.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự trở lại của sách in trong một diện mạo mới. Theo quan sát từ Frankfurt Book Fair, sách in không chỉ còn là phương tiện đọc, mà đã trở thành một sản phẩm mang tính văn hóa. "Giới trẻ sẵn sàng xếp hàng hàng giờ để xin chữ ký tác giả, biến việc sở hữu một cuốn sách thành một trải nghiệm cá nhân có giá trị. Song song đó, các thể loại như sách dành cho thanh thiếu niên, đặc biệt là nhóm độc giả nữ, hay các định dạng trực quan như manga, sách minh họa, infographics... cũng đang phát triển mạnh. Điều này cho thấy hành vi đọc không biến mất, mà đang thay đổi theo hướng đa dạng hóa về hình thức và trải nghiệm", bà Kaiser nói.

Ở chiều ngược lại, sách số, sách nói và podcast đang mở ra những không gian mới cho ngành xuất bản, nhưng mức độ phát triển lại không đồng đều giữa các khu vực. Tại Mỹ và châu Âu, sách nói đã trở thành một thị trường lớn với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng giọng đọc và trải nghiệm nghe. Trong khi đó, ở một số quốc gia châu Á, thói quen trả tiền cho nội dung số vẫn chưa phổ biến, khiến mô hình kinh doanh này gặp nhiều hạn chế. Sự khác biệt này cho thấy không có một công thức chung cho chuyển đổi số trong xuất bản, mà mỗi thị trường cần tìm con đường riêng phù hợp với hành vi người dùng.

Bản quyền thời AI: Thách thức lớn

Tuy nhiên, những cơ hội từ công nghệ cũng đi kèm với hàng loạt thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất mà bà Kaiser đề cập là câu chuyện bản quyền trong thời đại AI. Khi một nội dung được tạo ra bởi máy, câu hỏi đặt ra là ai là người sở hữu bản quyền. Hiện nay, thế giới vẫn chưa có một câu trả lời thống nhất và đây là một khoảng trống pháp lý có thể ảnh hưởng trực tiếp đến động lực sáng tạo. Nếu không bảo vệ được bản quyền, nguy cơ xói mòn giá trị của lao động trí tuệ là điều khó tránh khỏi.

Bên cạnh đó, nạn vi phạm bản quyền vốn đã tồn tại từ lâu tiếp tục là một gánh nặng đối với các nhà xuất bản. Ở nhiều quốc gia, sách lậu vẫn phổ biến và rẻ hơn đáng kể so với sách chính thống, khiến doanh thu bị thất thoát nghiêm trọng. Khi kết hợp với AI, nguy cơ này càng lớn hơn, bởi việc sao chép và tái tạo nội dung trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Một thách thức khác mang tính nền tảng là sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt đối với thời gian của người đọc. Nếu như trước đây, sách cạnh tranh chủ yếu với các hình thức giải trí truyền thống, thì ngày nay, người đọc phải chia sẻ thời gian với hàng loạt “đối thủ” mới: Nền tảng streaming, trò chơi điện tử, mạng xã hội, hay các dịch vụ tiện ích trực tuyến... Khả năng tập trung dài hạn suy giảm, xu hướng tiêu thụ nội dung ngắn tăng lên, buộc ngành xuất bản phải suy nghĩ lại về cách tiếp cận độc giả. Không chỉ là nội dung gì, mà còn là trình bày như thế nào, ở định dạng nào và làm sao để giữ chân người đọc trong một môi trường đầy phân tán.

Giáo dục như một giải pháp cốt lõi

Trong bối cảnh đó, Phó chủ tịch Frankfurt Book Fair nhấn mạnh vai trò của giáo dục như một giải pháp cốt lõi. Không chỉ là giáo dục kỹ năng đọc, mà còn là giáo dục về cách sử dụng công nghệ, đặc biệt là AI, một cách có trách nhiệm. Người làm xuất bản cần hiểu công cụ mình sử dụng, nhận diện ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế, giữa sáng tạo và sao chép. Đồng thời, độc giả cũng cần được trang bị để phân biệt nội dung chất lượng với nội dung kém, nội dung chính thống với nội dung vi phạm.

Từ góc độ chính sách, một điểm đáng chú ý trong chia sẻ của bà Kaiser là vai trò của Nhà nước trong việc hỗ trợ ngành xuất bản. Xuất bản ở nhiều nơi vẫn chưa được quan tâm tương xứng, dù có vai trò không kém phần quan trọng trong việc hình thành nền tảng tri thức và văn hóa.

Một hướng đi khác được Phó chủ tịch của Frankfurt Book Fair gợi mở là tăng cường kết nối giữa xuất bản và các ngành công nghiệp sáng tạo khác, như điện ảnh, thông qua việc chuyển thể tác phẩm và mua bán bản quyền. Điều này không chỉ tạo thêm nguồn thu, mà còn giúp lan tỏa giá trị của sách đến những đối tượng rộng hơn.

Ở tầm quốc tế, bà Kaiser nhiều lần nhấn mạnh đến nhu cầu hợp tác và đối thoại. Các diễn đàn như Frankfurt Book Fair, hay các hội nghị của Hiệp hội Xuất bản Quốc tế... trở thành không gian để các bên chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau và cùng tìm kiếm giải pháp. Theo bà, chính việc “gặp nhau, nói chuyện với nhau” là điều kiện tiên quyết để ngành xuất bản có thể thích ứng và phát triển.

Sâu xa hơn, những nỗ lực này còn gắn với một mục tiêu lớn hơn là tăng cường sự hiểu biết giữa các nền văn hóa. Thông qua sách và hoạt động xuất bản, các quốc gia có thể tiếp cận góc nhìn của nhau, từ đó giảm thiểu những hiểu lầm và xung đột. Xuất bản, như cách bà Kaiser mô tả, không chỉ là một ngành kinh tế mà còn là một công cụ kết nối xã hội và văn hóa.

Để bản quyền sách Việt vươn ra thế giới

Trong phần chia sẻ tại tọa đàm, bà Claudia Kaiser cho biết bà vừa có chuyến làm việc tại Hà Nội trước khi tham dự sự kiện tại TP.HCM. Việc có mặt tại hai trung tâm kinh tế, văn hoá lớn khẳng định sự quan tâm cụ thể của Frankfurt Book Fair đối với thị trường Việt Nam.

Không dừng ở các hoạt động đơn lẻ, một chuỗi sự kiện của Frankfurt Book Fair đang được tổ chức tại Việt Nam trong nhiều ngày cho thấy Việt Nam đang dần trở thành một điểm đến trong chiến lược mở rộng hoạt động của hội sách lớn nhất thế giới, thay vì chỉ đóng vai trò là thị trường tiếp nhận thụ động.

Trước đó, Frankfurt Book Fair đã triển khai nhiều hoạt động cụ thể tại Việt Nam trong đó có việc tổ chức các buổi giới thiệu bản quyền sách Đức cho các nhà xuất bản Việt Nam, cũng như trưng bày các đầu sách đã được dịch từ tiếng Đức sang tiếng Việt. Đây là cách tiếp cận trực tiếp nhằm kết nối thị trường, giúp các nhà xuất bản trong nước tiếp cận nguồn sách quốc tế, đồng thời mở ra cơ hội hợp tác hai chiều trong tương lai.

Đặt Việt Nam trong bối cảnh chung của ngành xuất bản toàn cầu, theo bà Kaiser, để đưa sách Việt Nam ra thế giới, xuất khẩu bản quyền hiệu quả, Việt Nam cần bắt đầu từ việc xây dựng dữ liệu đầy đủ về tác giả và tác phẩm, kèm theo bản tóm tắt bằng tiếng Anh. Đồng thời, cần có chương trình hỗ trợ dịch thuật để đưa tác phẩm sang các ngôn ngữ quốc tế. Bà cũng nhấn mạnh vai trò của việc đào tạo đội ngũ dịch giả chuyên nghiệp, bởi rào cản ngôn ngữ hiện nay là một trong những nguyên nhân chính khiến sách Việt khó tiếp cận thị trường nước ngoài.

Bên cạnh đó, bà cho rằng Việt Nam nên hiện diện mạnh mẽ hơn tại các hội sách quốc tế, đặc biệt là Frankfurt Book Fair, thông qua việc xây dựng gian hàng quốc gia quy mô, có chiến lược quảng bá rõ ràng. Không chỉ dừng ở hội sách, bà còn đề xuất đưa các tác giả Việt tham gia các liên hoan văn học quốc tế, qua đó tạo cơ hội tiếp cận trực tiếp với độc giả và giới xuất bản toàn cầu.

Ở khía cạnh nội dung, bà Kaiser cũng đưa ra nhận định về những chủ đề mà độc giả quốc tế có thể quan tâm từ Việt Nam như các tác phẩm văn học đương đại, đặc biệt là những câu chuyện về phụ nữ hiện đại, đời sống gia đình hoặc trải nghiệm của giới trẻ trong xã hội hiện đại... Đây là những chủ đề mang tính phổ quát, có thể vượt qua rào cản văn hóa và địa lý.