Thế 'kiềng ba chân' phát triển ngành sách

Tổ chức xã hội - nghề nghiệp tạo ra "vùng đệm" giữa Nhà nước và khu vực tư nhân, tạo thế "kiềng ba chân" giúp kinh tế phát triển hài hòa. Tổ chức này còn có tiềm lực thực hiện nhiều nhiệm vụ quá sức của một đơn vị kinh doanh riêng lẻ.

Nhưng tiềm lực của hội nghề nghiệp chỉ được phát huy khi luật quy định rõ vai trò, chức năng của hội. Hiện nay, Hội Xuất bản Việt Nam mới được nhắc tới trong những quyết định của Bộ Nội vụ, ban hành căn cứ theo các nghị định của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội. Hội Xuất bản Việt Nam chưa được quy định vai trò trong Luật Xuất bản hiện hành.

Điều này khiến Hội Xuất bản chưa thể phát huy hết tiềm lực của một tổ chức xã hội - nghề nghiệp. Vai trò của Hội mới chỉ dừng ở vai "giúp đỡ", trong khi, một hội nghề nghiệp hoàn toàn có thể có nhiều sức ảnh hưởng hơn thế tới kinh tế, vị thế toàn ngành.

Bài học từ các hiệp hội xuất bản tại Philippines

Năm 2025, Phillippines là khách mời danh dự tại Hội sách Frankfurt - hội sách lớn nhất thế giới. Thành công này tới từ chiến lược nhiều năm của Phillippines, trong đó không thể không kể tới nỗ lực của các hiệp hội xuất bản nước này.

Hiệp hội xuất bản lớn nhất của Phillipines là BDAP (Book Development Association of the Philippines). BDAP đã dành nhiều năm vận động chính sách, nhằm chứng minh rằng xuất bản là động lực phát triển quốc gia, và cần có bộ luật riêng cho ngành xuất bản.

Năm 1995, Luật Phát triển ngành xuất bản ra đời, khai sinh ra Ủy ban Phát triển Sách Quốc gia của Phillipines. Ủy ban này bao gồm 11 thành viên, trong đó có 5 đại diện từ các cơ quan chính phủ và 6 đại diện từ khu vực tư nhân, hiệp hội. Như vậy, ngay từ trong luật, Phillipines đã quy định rõ về sự tham gia của các nguồn lực ngoài Nhà nước như doanh nghiệp, tổ chức.

Nhờ sự mở đường của bộ luật, các hiệp hội của Phillipines thể hiện sự năng động trong việc dự báo, dẫn dắt thị trường. Nhận thấy tiềm năng của thị trường truyện tranh (graphic novel/comic/webtoon), BDAP đã chủ động tổ chức các giải thưởng, hội thảo riêng cho thị trường này. Hội đã biến thị trường truyện tranh trở thành một trong những mảng mũi nhọn của xuất bản Phillipines trong nước và thế giới.

Phillipines là khách mời danh dự của Hội sách Frankfurt 2025. Ảnh: The Manila Times.

BDAP cũng có những đóng góp quan trọng cho việc giúp Phillippines trở thành khách mời danh dự tại Hội sách Frankfurt 2025. Từ khoảng 10 năm trước, Hội và Ủy ban Phát triển Sách Quốc gia đã khuyến khích các nhà xuất bản nước này đi hội chợ quốc tế theo một khối thống nhất thay vì đi tự phát; đồng thời huy động ngân sách để dịch thuật các tác phẩm sang tiếng Đức.

Như vậy, tính linh hoạt trên thị trường của hội nghề nghiệp, kết hợp với hoạt động quản lý bao quát của Nhà nước, giúp ngành xuất bản Philippines đạt nhiều thành tựu đáng kể, vươn ra thế giới chỉ trong một thập kỷ trở lại đây.

Vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam cần được luật hóa

Hai vấn đề lớn của Hội Xuất bản Việt Nam hiện nay, theo ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch Hội, là "nói không ai nghe" và "thiếu kinh phí".

"Nói không ai nghe" là do vai trò của Hội chưa được quy định chính thức trong Luật Xuất bản. Ông Đỗ Quang Dũng cho rằng, rất khó để nâng cao vai trò của Hội Xuất bản với ngành nếu vai trò này không được luật hóa cụ thể.

Ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam. Ảnh: Đinh Hà.

"Công việc 'được quyền làm' khác công việc 'phải làm'. Nếu nhiệm vụ của Hội được quy định trong luật, Hội sẽ có thêm cơ sở, chính danh làm những nhiệm vụ, nói thì người khác dễ nghe mình hơn. Không có quy định cụ thể thì không ai nghe", ông Đỗ Quang Dũng nói.

Việc luật hóa vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam cũng giúp Hội thực hiện các công việc đỡ khó khăn hơn, có cơ sở để huy động thêm các nguồn lực, tháo gỡ vấn đề thiếu kinh phí.

Xét trên bài học từ Philippines và nhiều quốc gia trên thế giới, các hội nghề nghiệp có nguồn thu từ 3 nhóm: dịch vụ chung cho cả ngành (cung cấp dữ liệu, tổ chức sự kiện,...); đại diện về vấn đề bản quyền; đấu thầu dự án công của Chính phủ.

Luật hóa sẽ phần nào giúp Hội có thêm cơ sở để nhanh chóng hiện thực hóa nhiều hoạt động, ý tưởng; tận dụng mô hình hợp tác công tư; từ đó, cũng giải quyết điểm nghẽn về tài chính.

Giải thưởng Sách Quốc gia do Hội Xuất bản Việt Nam, Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp tổ chức thực hiện. Ảnh: Việt Linh.

Hội Xuất bản Việt Nam đã nỗ lực nhiều năm nay cho việc tổ chức Giải thưởng Sách Quốc gia, các sự kiện về Ngày Sách và Văn hóa đọc, nhiều hoạt động nhằm đưa sách tới các tỉnh khó khăn, tạo sự công bằng trong tiếp cận sách trong xã hội.

Tuy nhiên, các công việc này hiện đều thực hiện nhờ "tâm huyết", gánh việc Hội chưa được giao chính thức. Khi không có quy định chính thức trong luật, khó có cơ chế tưởng thưởng tương xứng, cũng khó có cơ sở pháp lý để Hội thực hiện các dự án, hoặc thực hiện lại khó đi đường dài.

Khi Hội chưa phát huy được hết sức mạnh, các doanh nghiệp, nhà xuất bản lại buộc phải "gồng mình" nhiều hơn trong các công việc cần sức mạnh cộng hưởng của nhiều cá nhân, tập thể.

Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư đã nêu vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam trong phát triển ngành và văn hóa đọc. Nhưng nếu không có luật định, có cơ chế mở đường rõ ràng cho hoạt động của Hội, Hội sẽ chỉ quanh quẩn trong vai "muốn nhiều mà làm chưa được bao nhiêu".

Khi Nhà nước không đủ nguồn lực để sâu sát mọi "ngõ ngách", khi thị trường kinh doanh chưa thấy nhiều lợi nhuận để quan tâm, xã hội xuất hiện khoảng trống nơi các lợi ích của cộng đồng chưa được bảo đảm.

Khoảng trống này cần sự xuất hiện của một tổ chức xã hội - nghề nghiệp, hoạt động vì lợi ích chung. Với ngành xuất bản, đó là Hội Xuất bản.

Tổ chức xã hội - nghề nghiệp vừa thấu hiểu các đơn vị; vừa là cánh tay nối dài của công tác quản lý - tạo nên kênh thông tin hai chiều trên thị trường.