Thấy gì từ các tập đoàn xuất bản - truyền thông tại châu Á?

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra sự phát triển của lĩnh vực xuất bản nói riêng và văn hóa nói chung cần có sự liên kết giữa các đơn vị, tạo thành một tổ hợp, một tập đoàn. Tập đoàn xuất bản có lợi thế kinh tế theo quy mô, bù trừ được các hạn chế riêng của từng loại hình đơn vị, đồng thời giảm thiểu rủi ro về tài chính khi ra mắt sản phẩm mới.

Chỉ thị 04-CT/TW năm 2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đã xác định mục tiêu tới năm 2030, Việt Nam “đầu tư, xây dựng và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, đa nền tảng, đa sản phẩm”. Đây là định hướng phù hợp với xu thế chung của thế giới.

Theo kinh nghiệm từ các nền xuất bản lớn, đặc biệt là các quốc gia châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, mô hình tập đoàn xuất bản cho thấy đây là mô hình hiệu quả để phát triển.

Trụ sở Tập đoàn xuất bản Hitotsubashi Group của Nhật Bản.

"Giải mã" các mô hình tập đoàn xuất bản nổi bật

Đáng chú ý nhất thị trường xuất bản Trung Quốc hiện nay là ba tập đoàn xuất bản dưới đây. 2/3 tập đoàn này thuộc Top 25 tập đoàn xuất bản lớn nhất thế giới năm 2025, theo Publishers Weekly công bố.

Đứng đầu thị trường Trung Quốc, đứng vị trí thứ 12 thế giới là Phoenix Publishing & Media Group (PPMG, Tập đoàn truyền thông và xuất bản Phượng Hoàng). Chiến lược của Tập đoàn là lấy sản phẩm giáo dục K12 làm lõi, có chuỗi giá trị khép kín trong lĩnh vực xuất bản - truyền thông, đồng thời kinh doanh cả các lĩnh vực khác.

Cụ thể, “con gà đẻ trứng vàng” của PPMG là học liệu giáo dục. Các sản phẩm giáo dục như Phoenix Easy Learning, Phoenix Digital Book Club và Phoenix Vocational Education Cloud có tổng số người dùng hơn 80 triệu người, đem lại nguồn tiền ổn định cho tập đoàn này.

Trong mảng xuất bản, PPMG vận hành được mỗi chuỗi cung ứng cho sản phẩm xuất bản của mình, đảm nhiệm từ khâu biên tập - in - phát hành - phân phối điểm bán - truyền thông. Cụ thể hơn, Tập đoàn sở hữu 9 nhà xuất bản (NXB) trong đó 6 NXB là NXB cấp 1 quốc gia, 24 tạp chí, một tờ nhật báo đô thị, có 1.405 hiệu sách.

Rộng hơn, PPMG kinh doanh cả các lĩnh vực như phim, truyền hình. Ngoài ra, tập đoàn còn kinh doanh bất động sản văn hóa, thương mại văn hóa, đầu tư tài chính, quản lý tác phẩm nghệ thuật.

Trụ sở của Tập đoàn truyền thông và xuất bản Phượng Hoàng.

Đứng vị trí 24 thế giới là China Publishing Group Corporation (CPG). Tương tự PPMG, CPG có chuỗi giá trị khép kín trong lĩnh vực xuất bản. Tập đoàn có 40 NXB trực thuộc, xuất bản hơn 20.000 loại sách, ấn phẩm nghe nhìn, điện tử, hằng năm xuất bản 58 tạp chí và báo.

Tuy nhiên, tính học thuật là điểm khiến CPG khác biệt hơn PPMG trong mắt cộng đồng xuất bản. Các nhà xuất bản của CPG tập trung vào các ấn phẩm cần đầu tư thời gian nghiên cứu lâu hơn, sách kinh điển, từ điển, công trình nghiên cứu cấp quốc gia. CPG bao gồm các NXB được thành lập lâu đời, uy tín nhất ở Trung Quốc, có nhiều giải thưởng xuất bản quốc gia.

Xét về mặt di sản văn hóa, CPG có nhiều di sản hơn so với các tập đoàn xuất bản khác tại Trung Quốc, trở thành một “thương hiệu văn hóa” của Trung Quốc trên thị trường thế giới với doanh thu xuất nhập khẩu xuất bản phẩm, giao dịch bản quyền lớn, có nhiều doanh nghiệp văn hóa trọng điểm quốc gia.

Một “ngôi sao” khác của thị trường Trung Quốc hiện nay là China Literature Limited - công ty con của Tencent, dẫn đầu mảng văn học trực tuyến, doanh thu gần 0,9 tỷ USD năm 2025. Chiến lược kinh doanh của China Literature là kinh doanh trên tiềm năng của tài sản trí tuệ (IP), biến truyện trực tuyến thành nguồn tài nguyên cho giao dịch bản quyền, từ truyện chuyển thể thành phim, game, podcast, hàng hóa khác.

Đơn vị này tự gọi mình là “vườn ươm IP”. Người dùng có thể tự đăng truyện trực tuyến trên 2 nền tảng QQ Reading và Qidian; các tác phẩm thành công có thể chuyển thể thành phim thông qua nhà sản xuất phim New Classics Media, hoặc chuyển thể thành game.

Tương tự các tập đoàn Trung Quốc, các tập đoàn Nhật Bản cũng kinh doanh trên việc khai thác tài sản trí tuệ. Tập đoàn Hitotsubashi Group và Kodansha Ltd đều chứng minh xuất bản có thể là điểm khởi đầu của kinh doanh trong công nghiệp văn hóa. Doraemon, One Piece, Naruto, Attack on Titan, Sailor Moon... có hẳn một “vũ trụ đa nền tảng” gồm phim ảnh, trò chơi, âm nhạc, thời trang, du lịch.

Tại Hàn Quốc, mô hình OSMU (One Source Multi Use) cũng được sử dụng, nhằm tối đa hóa giá trị gia tăng bằng cách tạo ra sản phẩm phái sinh dựa trên tác phẩm gốc. Các tập đoàn tiêu biểu cho mô hình này là Kakao Entertainment, Naver Webtoon, Kyobo Book Centre.

Mô hình tập đoàn xuất bản là phù hợp xu thế

Ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã đúc kết kinh nghiệm chính từ sự phát triển của các tập đoàn Trung Quốc nêu trên, công bố trong bài viết trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.

Một là, sự hình thành một số tập đoàn xuất bản của Trung Quốc là do Nhà nước tổ chức, thành lập theo các mục tiêu được xác lập, thay vì theo tiến trình tự nhiên.

Hai là, các tập đoàn xuất bản Trung Quốc hoạt động đa ngành nghề; mở rộng đến nhiều lĩnh vực khác, thậm chí ngoài xuất bản, in, phát hành, từ lĩnh vực gần như: truyền hình, phim ảnh,... tới các mảng khác xa hơn như: giáo dục, bất động sản, tài chính, khách sạn...

Ba là, cấu trúc sở hữu của các tập đoàn xuất bản đa dạng, không chỉ bao gồm sở hữu nhà nước.

Bốn là, vai trò lãnh đạo của đảng và nhà nước. Các NXB trực thuộc tập đoàn, việc bổ nhiệm, miễn nhiệm được thực hiện theo Quy chế xuất bản với vai trò quyết định của cơ quan Tuyên giáo Trung Quốc.

Từ đó, bài học kinh nghiệm cho Việt Nam được đúc kết. Như vậy, cần có nghiên cứu về mô hình tập đoàn xuất bản, nhằm vẫn bảo đảm tính định hướng trong hoạt động, tạo thêm động lực mới cho ngành.