Tăng "lá chắn" pháp lý bảo vệ bản quyền xuất bản

Vi phạm ngày càng phức tạp, khó kiểm soát

Những năm vừa qua, vấn nạn sản xuất, buôn bán sách lậu, sách giả đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các đơn vị làm sách. Trong đó, sách giáo dục của Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam đang bị in và tiêu thụ lậu đứng đầu về số lượng, địa bàn và mức độ thiệt hại. Theo lãnh đạo NXB Giáo dục Việt Nam, việc in lậu không chỉ xâm phạm quyền tác giả mà còn gây tổn thất lớn về kinh tế, làm giảm nguồn lực tái đầu tư cho các xuất bản phẩm mới. Đồng thời, tình trạng này còn ảnh hưởng đến uy tín của NXB với các đối tác quốc tế, gây khó khăn trong đàm phán mua bản quyền và khiến người tiêu dùng phải sử dụng những xuất bản phẩm kém chất lượng.

Với sự phát triển của công nghệ, tình trạng vi phạm bản quyền diễn ra phức tạp không chỉ với sách in mà còn cả trên không gian mạng. Tình trạng quét (scan), số hóa trái phép rồi đăng tải lên website, mạng xã hội hoặc chia sẻ qua các ứng dụng trực tuyến ngày càng phổ biến. Hình thức vi phạm ngày càng tinh vi và rất khó kiểm soát, như khai thác nội dung sách giáo khoa, sách tham khảo để làm học liệu điện tử, khóa học, ứng dụng học tập mà chưa được phép; chia sẻ qua mạng xã hội, nhóm kín, kho lưu trữ và nền tảng học trực tuyến các sản phẩm phái sinh từ sách giáo khoa...

Thực trạng này cũng được NXB Kim Đồng phản ánh. Mỗi năm, sách giả gây thiệt hại hàng chục tỷ đồng. Nhiều đầu sách vừa phát hành, được thị trường đón nhận đã nhanh chóng xuất hiện sách giả, khiến đơn vị không thể tái bản dù nhu cầu của độc giả vẫn rất lớn. NXB đã phối hợp với nhiều cơ quan chức năng để xử lý, song vẫn gặp không ít khó khăn do các đối tượng thường che giấu số lượng sách vi phạm hoặc sử dụng thủ đoạn đăng hình sách thật trên các sàn thương mại điện tử nhưng giao cho khách sách giả...

Đặc biệt, AI đang khiến việc bảo vệ bản quyền trở nên phức tạp hơn. Công nghệ này có thể tái tạo, tóm tắt hoặc chuyển đổi nội dung dưới nhiều hình thức khác nhau, khiến việc phát hiện và xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn. AI cũng giúp phát tán nội dung với tốc độ nhanh và quy mô lớn, vượt ngoài các phương thức kiểm soát truyền thống...

Thường xuyên phải phối hợp cùng các đơn vị liên quan (Quản lý thị trường, Công an) giải quyết vấn đề sách giả, sách lậu, Tổng Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Hà Nội Vũ Văn Việt kiến nghị tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng phù hợp với sự phát triển của xuất bản điện tử và kinh tế số. Đồng thời, tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền, nhận diện và ngăn chặn vi phạm trên môi trường mạng; đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm; nâng cao nhận thức của cộng đồng về tôn trọng quyền tác giả và sử dụng xuất bản phẩm hợp pháp.

PGS. TS. Nguyễn Thị Báo, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo vệ bản quyền, Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng, Luật Xuất bản cần tạo dựng nền tảng pháp lý để toàn bộ hệ sinh thái xuất bản có thể tự bảo vệ bản quyền. Tập trung hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền trong hoạt động xuất bản, nhất là đối với xuất bản điện tử, nền tảng trung gian, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các hành vi xâm phạm bản quyền số.

Bổ sung chế tài đủ mạnh với hành vi xâm phạm bản quyền

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất. Dự thảo Luật đã bổ sung nhiều quy định nhằm tăng cường phòng, chống in lậu, in nối bản trái phép, làm giả xuất bản phẩm và vi phạm bản quyền trên môi trường số.

Theo đó, khoản 2, Điều 10, dự thảo Luật được sửa đổi theo hướng nghiêm cấm các hành vi in nối bản trái phép, in lậu, làm giả xuất bản phẩm; tàng trữ để phát hành hoặc phát hành xuất bản phẩm do in nối bản trái phép hoặc do in lậu hoặc do làm giả; xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử vi phạm quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ…

Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định yêu cầu cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm tuân thủ các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ; áp dụng các giải pháp công nghệ nhận dạng nội dung số để phát hiện, phối hợp với nhà xuất bản và cơ quan quản lý ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung xuất bản phẩm điện tử vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ (Điều 45).

Các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử tại Việt Nam có trách nhiệm thực hiện hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ phải thực hiện quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ khi phát hành xuất bản phẩm điện tử; ngăn chặn, gỡ bỏ hoặc phối hợp ngăn chặn, gỡ bỏ xuất bản phẩm có nội dung vi phạm (Điều 50)...

Cho ý kiến về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản trong phiên thảo luận tổ ngày 5/8, ĐBQH Tạ Đình Thi (Hà Nội) đề nghị, dự thảo Luật cần rà soát kỹ lưỡng, bổ sung các chế tài đủ mạnh, đủ sức răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để sao chép, tạo ra các sản phẩm vi phạm. Trong khi đó, ĐBQH Vương Quốc Thắng (Đà Nẵng) cho rằng, Ban soạn thảo cần nghiên cứu, bổ sung các quy định cụ thể hơn về việc bảo vệ bản quyền trong môi trường trí tuệ nhân tạo (AI), trách nhiệm của các bên khi sử dụng AI để sáng tạo nội dung.

Theo ĐBQH Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh), quy định về nền tảng xuyên biên giới là một trong những trọng tâm của dự luật mới. Hiện nay, các nền tảng nước ngoài đang cung cấp sách cho số lượng rất lớn độc giả Việt Nam. Vì vậy, đề nghị Luật quy định rõ: tổ chức cung cấp nền tảng phân phối xuất bản phẩm số xuyên biên giới vào Việt Nam phải tuân thủ các nghĩa vụ tối thiểu về đầu mối liên hệ, bảo vệ quyền tác giả, thực hiện yêu cầu xử lý nội dung trái pháp luật và cung cấp thông tin theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền...

Những người làm xuất bản kỳ vọng, khi dự thảo Luật được hoàn thiện và thông qua, sẽ khắc phục được khoảng trống pháp lý trong bảo vệ bản quyền lĩnh vực xuất bản. Đây cũng là điều kiện quan trọng để thúc đẩy phát triển ngành xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập.