Luật Xuất bản cần điều khoản độc lập dành cho phát triển văn hóa đọc

Nhận thức về nội dung Chỉ thị 04 của Ban Bí thư ban hành ngày 17/3 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, chúng tôi thấy rằng vị thế của hoạt động xuất bản được nâng lên một tầm cao mới, bởi một tư duy rất mới của hệ giá trị rộng mở, sâu sắc.

Ví dụ, xuất bản giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị, một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo trong giáo dục đào tạo, trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, gia tăng hiệu quả kinh tế và đóng góp vào thành tựu chung của nền kinh tế quốc dân...

Bên cạnh đó, Chỉ thị đã đặt nền tảng cho việc hình thành một hệ sinh thái xuất bản rộng mở, không chỉ xoay quanh ba lĩnh vực xuất bản - in - phát hành mà còn chú trọng đến các yếu tố nền tảng khác.

Trong đó, (1) người đọc được đặt ở vị trí trung tâm, phát triển văn hóa đọc trở thành mục tiêu của hoạt động xuất bản; (2) chất lượng nguồn nhân lực được đặc biệt quan tâm; (3) vai trò của tổ chức xã hội - nghề nghiệp là Hội Xuất bản Việt Nam được đề cao; và (4) chuyển đổi số được xác định là yêu cầu tất yếu để tạo động lực phát triển mới cho ngành.

Đặc biệt, Chỉ thị 04 mở ra hướng tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển của ngành xuất bản, tạo động lực để ngành phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

Ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH Đường sách TP.HCM - Ủy viên Ban chấp hành Hội Xuất bản Việt Nam. Ảnh: Duy Hiệu.

"Điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong thị trường sách Việt Nam

Theo chúng tôi, "điểm nghẽn của điểm nghẽn" hiện nay chính là một thị trường sách còn non yếu và dễ bị tổn thương nhất trong toàn bộ chuỗi hoạt động xuất bản.

Bên cạnh những khó khăn như mô hình hoạt động không còn phù hợp, nguồn lực hạn chế, người làm nghề có thu nhập thấp, đời sống rất khó khăn, cơ chế chính sách chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn hay tình trạng xâm phạm bản quyền, thì sự yếu kém của thị trường sách mới là nguyên nhân sâu xa nhất.

Thực tế cho thấy quy mô thị trường sách Việt Nam hiện chưa lớn. Doanh thu phát hành sách năm 2025 đạt khoảng 5.230 tỷ đồng, tương đương khoảng 200 triệu USD cho hơn 110 triệu dân, tức chỉ khoảng 2 USD/người/năm.

So sánh với các nước trong khu vực và châu Á có thể thấy sự chênh lệch rất lớn: Malaysia đạt trên 300 triệu USD với dân số 36 triệu người, tương đương khoảng 9 USD/người/năm; Thái Lan đạt trên 650 triệu USD với 71 triệu dân, tương đương khoảng 9 USD/người/năm; trong khi Hàn Quốc đạt hơn 5,2 tỷ USD với 51 triệu dân, tương đương khoảng 100 USD/người/năm.

Số lượng sách in cũng cho thấy thực trạng đáng lo ngại. Năm 2025, cả nước in khoảng 610 triệu bản sách, trong đó hơn 75% là sách giáo khoa phục vụ giảng dạy trong nhà trường. Bình quân đạt khoảng 6 bản/người/năm.

Khi chính sách sử dụng lại sách giáo khoa được triển khai rộng rãi, số lượng sách in hàng năm có thể giảm xuống chỉ còn khoảng 200 triệu bản. Khi đó, số sách bình quân đầu người mỗi năm có thể giảm từ 6 bản xuống, thấp hơn nhiều so với mức trên 10 bản/người/năm mà nhiều nước Đông Nam Á đã đạt được từ nhiều năm trước.

Thực trạng tiêu thụ sách tại Đường sách TP.HCM trong giai đoạn 2023-2026 cũng phản ánh rõ sự suy giảm của thị trường. Ảnh: Phương Lâm.

Thực trạng tiêu thụ sách tại Đường sách TP.HCM trong giai đoạn 2023-2026 cũng phản ánh rõ sự suy giảm của thị trường. Quý I/2026, lượng sách bán ra đạt 218.000 bản, trong khi quý I/2023 đạt 144.522 bản. Đối với sách thiếu nhi, quý I/2026 bán được 26.106 bản, trong khi cùng kỳ năm 2023 đạt 54.465 bản, giảm khoảng 48%. Doanh thu sách thiếu nhi cũng giảm mạnh trong cùng giai đoạn.

Hệ quả là hiện nay nhiều đầu sách chỉ in lần đầu 1.000-2.000 bản nhưng vẫn gặp khó khăn trong tiêu thụ. Chỉ cần tồn kho 10-20% số lượng in đã có thể xem là thất bại về mặt kinh tế. Trong khi đó, thị trường xuất bản số, bao gồm ebook và audiobook, vẫn còn rất nhỏ, chiếm chưa tới 2,6% tổng doanh thu của ngành.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này là số lượng người đọc sách còn ít, sức mua và mức chi trả cho sách của người dân còn thấp. Nói cách khác, người Việt Nam chưa hình thành được thói quen đọc sách bền vững từ gia đình và nhà trường.

Đối chiếu với các quốc gia có nền văn hóa đọc phát triển cho thấy sự khác biệt rất rõ. Tại Hàn Quốc, nhiều chương trình giáo dục và gia đình khuyến khích cha mẹ dành mỗi tuần 3 buổi đọc sách cùng con, mỗi buổi đọc là 30 phút.

Tại Indonesia, Bộ Giáo dục quy định học sinh dành 15 phút đọc sách trước giờ học chính thức mỗi ngày. Những chính sách như vậy đã góp phần hình thành thói quen đọc sách từ nhỏ và nuôi dưỡng văn hóa đọc trong xã hội.

Với những quan điểm chỉ đạo, mục tiêu và nhóm giải pháp được thể hiện trong Chỉ thị 04, cùng tư duy mới, cởi mở và mang tính kiến tạo, chúng tôi cho rằng Chỉ thị này có ý nghĩa như một "Khoán 10 của Nền nông nghiệp Việt Nam" đối với ngành xuất bản Việt Nam trong bối cảnh hiện nay: một ngành đang đứng trước nhiều khó khăn nhưng cũng chứa đựng rất nhiều cơ hội phát triển.

Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản năm 2012 cần thể chế hóa đầy đủ và triệt để tinh thần của Chỉ thị 04, thay vì chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh trong khuôn khổ các quy định hiện hành.

Góp ý cụ thể đối với Dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi, bổ sung

Đối với Điều 3 về vị trí, mục đích của hoạt động xuất bản, chúng tôi đề nghị bổ sung và hoàn thiện theo hướng khẳng định rõ hơn vai trò của xuất bản như một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia; giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị; đồng thời nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc làm trung tâm và là mục tiêu của hoạt động xuất bản.

Đối với Điều 6 về quản lý Nhà nước trong hoạt động xuất bản, chúng tôi kiến nghị bổ sung một điều khoản riêng về Hội Xuất bản Việt Nam tại điểm k khoản 1 như sau:

"Hội Xuất bản Việt Nam là tổ chức xã hội - nghề nghiệp của ngành xuất bản Việt Nam, có nhiệm vụ tập hợp, đoàn kết những người làm công tác xuất bản; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của hội viên; hỗ trợ nâng cao trình độ chuyên môn; góp phần xây dựng văn hóa đọc và phát triển ngành xuất bản Việt Nam. Nhà nước có trách nhiệm quản lý, hướng dẫn và tạo điều kiện cho hoạt động phát triển của Hội Xuất bản Việt Nam".

Ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH Đường sách TP.HCM, ví Chỉ thị 04 như Khoán 10 của ngành xuất bản. Ảnh: Phương Lâm.

Lý do của đề xuất này là: (1) Chỉ thị 04 dành riêng điểm IV.10 trong phần Tổ chức thực hiện để nói về Hội Xuất bản Việt Nam; (2) Luật Báo chí năm 2025 đã dành Điều 12 quy định riêng về Hội Nhà báo Việt Nam cùng các nhiệm vụ cụ thể, trong đó có nhiệm vụ tổ chức giải báo chí.

Từ những căn cứ trên, chúng tôi đề nghị Ban soạn thảo Luật Xuất bản lần này cân nhắc xây dựng một điều khoản riêng về Hội Xuất bản Việt Nam tương tự Luật Báo chí và Luật Thư viện.

Với Điều 7 về chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản, chúng tôi kiến nghị bổ sung quy định hỗ trợ phát triển xuất bản điện tử và phát hành xuất bản phẩm trên môi trường số.

Đồng thời, đề nghị viết lại điểm b khoản 3 Điều 7 như sau: "Chăm lo, nuôi dưỡng và thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc trong các tầng lớp nhân dân; hình thành các thiết chế văn hóa tạo không gian đọc sách; triển khai tiết đọc sách như một môn học tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở nhằm hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời; xây dựng hệ thống thư viện hiện đại trong trường học để đáp ứng nhu cầu đọc, học tập và giải trí của học sinh, sinh viên".

Đồng thời đề nghị bỏ cụm từ "phát triển không gian văn hóa đọc" tại điểm a khoản 1 để tránh trùng lặp. Lý do của đề xuất này gồm: (1) Nội dung trên thể hiện đầy đủ tinh thần quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp của Chỉ thị 04; (2) Luật Thư viện năm 2019 đã có Điều 30 quy định riêng về phát triển văn hóa đọc; (3) nhiều quốc gia như Nhật Bản đã ban hành các đạo luật chuyên biệt về phát triển văn hóa đọc, trong đó có Luật Chấn hưng văn hóa đọc năm 2005 và Luật Khuyến khích hoạt động đọc sách của trẻ em năm 2001.

Từ những căn cứ nêu trên, chúng tôi trân trọng đề nghị Ban soạn thảo không chỉ sửa đổi nội dung điểm b khoản 3 Điều 7 mà còn xem xét xây dựng một điều khoản độc lập về phát triển văn hóa đọc trong Luật Xuất bản sửa đổi, tương tự cách tiếp cận của Luật Thư viện năm 2019.