Định vị giá trị sách tri thức nền tảng

Những công trình tri thức đồ sộ

2 giải A Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII được trao cho các cuốn sách Lịch sử Việt Nam bằng hình và Lịch sử văn minh thế giới - những công trình tiêu biểu về chiều sâu học thuật và quy mô tri thức. Trong đó, Lịch sử Việt Nam bằng hình (Đông A và nhiều tác giả; NXB Đại học Sư phạm - Công ty Cổ phần Văn hóa Đông A phát hành) phác họa bức chân dung toàn cảnh về quá trình dựng nước và giữ nước từ thời xuất hiện cư dân cổ xưa đến quốc gia hiện đại. Được hình thành trong 17 năm, cuốn sách gồm gần 2.000 tư liệu tranh, ảnh hiện vật và bản đồ phong phú, đa dạng sưu tầm từ các bảo tàng trong nước, ngoài nước và các bộ sưu tập tư nhân.

Trong khi đó, Lịch sử văn minh thế giới của Will & Ariel Durant (nhiều người dịch, NXB Khoa học xã hội và Viện Giáo dục IRED phát hành) là bộ biên niên sử đồ sộ gồm 45 tập, bản gốc được thực hiện trong suốt 40 năm. Tác phẩm được xem như một hành trình tri thức xuyên suốt hơn 2500 năm lịch sử nhân loại, kết nối các nền văn minh trong một dòng chảy liên tục, giàu tính hệ thống.

Danh sách được vinh danh tại Giải thưởng còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác nhau, từ lịch sử ngôn ngữ, triết học đến nghệ thuật. Cụ thể như: Lịch sử chữ quốc ngữ (1615 - 1919), bộ sách Thưởng thức triết học (12 cuốn), Câu chuyện nghệ thuật - Lịch sử nghệ thuật qua các trào lưu lớn và những kiệt tác truyền cảm hứng… Sự đa dạng ấy cho thấy một diện mạo tri thức đang dần được bồi đắp toàn diện, từ nền tảng căn bản đến các lĩnh vực chuyên sâu.

Việc những công trình này được tôn vinh là sự ghi nhận nỗ lực của tác giả, dịch giả, biên tập viên và nhà xuất bản, đồng thời khẳng định vai trò thiết yếu của tri thức cốt lõi trong đời sống xã hội.

Trong khoảng một thập niên trở lại đây, thị trường xuất bản Việt Nam chứng kiến sự gia tăng đáng kể của dòng sách tri thức nền tảng. Nếu trước kia các công trình còn xuất hiện rời rạc, thì nay đã dần hình thành những tủ sách, bộ sách có định hướng rõ ràng. Nhiều bộ kinh điển được dịch thuật, hiệu đính và tái bản một cách bài bản, cho thấy sự đầu tư dài hơi và chuyên nghiệp hơn.

Song song với đó, các hoạt động tọa đàm, câu lạc bộ đọc sách, cùng sự phát triển của các nền tảng trực tuyến đã góp phần rút ngắn khoảng cách giữa tri thức hàn lâm và công chúng. Một hệ sinh thái đọc - học - trao đổi tri thức đang dần được định hình, nơi độc giả không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn tham gia vào quá trình đối thoại và kiến tạo hiểu biết.

Trong quá trình ấy, nhiều đơn vị xuất bản đã khẳng định dấu ấn riêng thông qua các dòng sách giá trị, góp phần định hình diện mạo mới cho đời sống xuất bản. Sự tham gia tích cực của khu vực tư nhân và các nhóm học thuật độc lập cũng mang lại nguồn lực quan trọng, tạo nên sự đa dạng cả về nội dung lẫn cách tiếp cận.

Nâng cao chất lượng tư tưởng, học thuật

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa trên nền tảng tri thức, việc đầu tư cho sách nền tảng thực chất là đầu tư cho năng lực tư duy, cho chiều sâu văn hóa và cho sức mạnh nội sinh của quốc gia. Thực tế cho thấy, ở nhiều nước phát triển, dịch thuật và xuất bản các tác phẩm kinh điển, giá trị tinh hoa luôn được xem là một phần trong chiến lược dài hạn nhằm nâng cao dân trí và năng lực sáng tạo.

Tại Việt Nam, bên cạnh những tín hiệu tích cực, dòng sách tri thức nền tảng vẫn đối diện không ít thách thức. Đặc biệt là sự thiếu vắng một “bản đồ tri thức” mang tính định hướng chung, khiến việc lựa chọn, dịch thuật và xuất bản các công trình kinh điển còn mang tính phân tán, phụ thuộc nhiều vào chiến lược riêng của từng đơn vị.

Bên cạnh đó, bài toán thị trường vẫn là thách thức lớn với sách học thuật đồ sộ: kén độc giả, đầu tư dài, lợi nhuận chậm, trong khi các đơn vị xuất bản phải tự chủ tài chính. Vì vậy, nhiều dự án buộc dựa vào sách thị trường để tồn tại, khó bền vững nếu thiếu hỗ trợ dài hạn. Bên cạnh đó, thói quen đọc thiên về nội dung dễ tiếp cận khiến sách học thuật khó lan tỏa. Đặc biệt, dịch thuật vẫn là nút thắt do thiếu đội ngũ chuyên sâu và cơ chế đãi ngộ tương xứng.

Để ngành xuất bản tiếp tục phát huy vai trò, ý nghĩa và giá trị trong giai đoạn mới, phát biểu tại Lễ trao Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết đề nghị các cơ quan quản lý, các nhà xuất bản, đội ngũ tác giả, dịch giả và người làm sách quan tâm thực hiện tốt một số nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, “tiếp tục nâng cao chất lượng tư tưởng, học thuật và giá trị văn hóa của mỗi tác phẩm. Mỗi cuốn sách phải thực sự là sản phẩm kết tinh của trí tuệ, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh văn hóa; góp phần lan tỏa tri thức, bồi dưỡng tâm hồn, định hướng giá trị, khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý chí tự cường và khát vọng phát triển đất nước”.

Cho rằng ngành xuất bản ngoài đóng góp vào GDP hay tăng trưởng kinh tế, còn góp phần hình thành xã hội học tập, nền kinh tế tri thức và một quốc gia phát triển bền vững, TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books góp ý, cần nâng cao chất lượng nội dung và chuẩn mực đạo đức xuất bản. Phát triển thị trường không đồng nghĩa với chạy theo thị hiếu thấp. Cần có cơ chế ưu đãi và hỗ trợ đối với các xuất bản phẩm có giá trị học thuật, nghiên cứu và nền tảng tri thức lâu dài.

Đầu tư và tôn vinh dòng sách tri thức nền tảng chính là sự chuẩn bị căn bản nhất để Việt Nam bồi đắp một thế hệ công dân giàu năng lực tư duy, vững vàng bản lĩnh văn hóa, từ đó hiện thực hóa khát vọng phát triển bền vững.