Đề xuất phạt 20 triệu khi chia sẻ ebook lậu: ‘Đòn bẩy’ cho xuất bản số

Điểm n khoản 1 Điều 14 của Dự thảo Nghị định về an ninh mạng vừa được Bộ Công an công bố vào tháng 3 đã đề xuất mức phạt từ 10-20 triệu đồng đối với hành vi số hóa và phát tán trái phép ấn phẩm in thành định dạng điện tử (ebook, PDF).

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, lãnh đạo các đơn vị xuất bản số, đơn hoạt động trong lĩnh vực bản quyền bày tỏ sự hoan nghênh đối với đề xuất này. Theo họ, tình trạng phát tán e-book lậu tại Việt Nam không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành một vấn nạn có tính hệ thống. Sự phát triển của công nghệ khiến bất kỳ ai cũng có thể tham gia vào việc phát tán sách lậu một cách dễ dàng thông qua các hội nhóm hàng chục nghìn thành viên.

Núp bóng “lan tỏa tri thức”

Bà Hoàng Thanh Vân - Giám đốc ANA Hà Nội (một đơn vị hoạt động trong lĩnh vực bản quyền sách) - cho biết điều đáng buồn nhất là nhiều người coi việc chia sẻ sách không bản quyền là chuyện đương nhiên, thậm chí lấy danh nghĩa "yêu sách", "vì cộng đồng" để biện minh. Chỉ với một cú nhấp chuột, những người phát tán lậu bỗng trở thành "người hùng" trong khi các đơn vị xuất bản chân chính bị coi là "tham lam" khi cố gắng bảo vệ bản quyền.

Bà Phùng Thị Như Quỳnh - Phó giám đốc Công ty Cổ phần Sách điện tử WAKA.

Bà Hoàng Thanh Vân chỉ ra tình trạng giáo viên hoặc ban phụ huynh sẵn sàng chia sẻ file sách lậu cho học sinh tự in để tránh tiếng "câu kết với doanh nghiệp" bán sách thật. Việc môi trường giáo dục thiếu vắng ý thức bản quyền sẽ gieo rắc tư duy sai lệch cho thế hệ trẻ, khiến việc "đọc chùa" trở thành một điều bình thường.

Cùng quan điểm, bà Phùng Thị Như Quỳnh - Phó giám đốc Công ty Cổ phần Sách điện tử WAKA - kể về việc nền tảng này bị từ chối khi đề nghị triển khai thư viện điện tử tại các trường học vì nhà trường "đã có sẵn hàng chục nghìn file sách", mà hàng chục nghìn file sách ấy, không ít sách lậu.

“Ngay trong trường học, môi trường giáo dục lại không hề có ý thức bản quyền, hậu quả là, các em học sinh ngồi trên ghế nhà trường sẽ thấy đó là điều ‘bình thường’, từ những mầm mống nhỏ trở thành hệ lụy lớn hơn không thể lường trước. Cho đến nay, chúng tôi mặc dù có sản phẩm Thư viện điện tử đầy đủ bản quyền sách, nhưng không thể kinh doanh bởi những rào cản ‘không ngờ’ như thế”, bà chia sẻ.

Đứng trước dự thảo mới của Bộ Công an, các đơn vị xuất bản và phân phối nội dung số bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ. Điểm đột phá của dự thảo lần này là nhắm trực tiếp vào "người phát tán sách lậu", thay vì chỉ tập trung vào các nền tảng hoặc tổ chức lưu trữ. Việc đánh trực tiếp vào lợi ích kinh tế và buộc người vi phạm chịu trách nhiệm là điều kiện thiết yếu để ngăn chặn triệt để hành vi này.

Ở góc độ tổng quan, ông Nguyễn Thế Hùng - Giám đốc Akishop (đơn vị phân phối máy đọc sách) - cho rằng đây là dấu hiệu tích cực, cho thấy Nhà nước đang nghiêm túc muốn xây dựng một thị trường nội dung số có trật tự. Chế tài này sẽ bảo vệ cả tác giả lẫn người đọc trong dài hạn.

Ông Nguyễn Thế Hùng - Giám đốc công ty máy đọc sách Akishop.

“Nhiều group chia sẻ sách hoạt động công khai với hàng trăm nghìn thành viên, tự định danh là ‘chia sẻ tri thức miễn phí’. Người tham gia không nghĩ họ đang làm sai - họ nghĩ họ đang làm điều tốt. Chính vì vậy, nếu chỉ phạt mà không đi kèm truyền thông giáo dục bản quyền số, phản ứng đầu tiên của xã hội rất có thể là bức xúc, thậm chí đồng cảm với người bị phạt”, ông nhận định.

Dù đánh giá cao bước tiến pháp lý, các chuyên gia vẫn còn những băn khoăn về tính phân loại và mức độ răn đe của khung hình phạt. Đối với chi phí tối thiểu để sản xuất một cuốn sách có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, Phó giám đốc WAKA cho rằng mức phạt vài chục triệu đồng vẫn thấp so với thiệt hại thực tế và chưa tương xứng với luật pháp quốc tế như tại Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Lãnh đạo Akishop và ANA Hà Nội đều đề xuất cần có sự phân hóa rõ ràng hơn về quy mô vi phạm. Mức phạt 10 - 20 triệu đồng có thể nặng đối với cá nhân nhỏ lẻ, nhưng lại chưa đủ sức răn đe với những tổ chức, hội nhóm vận hành thu phí quy mô lớn.

Cơ hội lấp đầy khoảng trống thị trường xuất bản số

Siết chặt pháp lý không chỉ để trừng phạt, mà sâu xa hơn là cơ hội để định hình lại hành vi tiêu dùng và mở đường cho ngành công nghiệp văn hóa phát triển. Tuy nhiên, để làm được điều đó, chỉ dùng "cây gậy" pháp lý là chưa đủ.

Ông Nguyễn Thế Hùng thẳng thắn chỉ ra phần lớn người đọc sách lậu vi phạm một phần vì nguồn cung ebook hợp pháp ở Việt Nam còn hạn chế, nhiều tựa sách hay chưa có bản điện tử hoặc giá cả chưa dễ tiếp cận. Yếu tố then chốt để dẹp bỏ sách lậu không chỉ nằm ở mức phạt cao hay thấp, mà là thị trường phải cung cấp cho người dùng những giải pháp thay thế tiện lợi.

Sự ra đời của Nghị định đang tạo ra những tín hiệu tích cực đầu tiên khi một số hội nhóm e-book lậu đã rục rịch đóng cửa. Theo bà Hoàng Thanh Vân, đây chính là "khoảng trống" và cũng là cơ hội để các nền tảng chính thống nhanh chóng lấp đầy, cập nhật kho sách bản quyền chất lượng để phục vụ nhu cầu độc giả. Việc dẹp bỏ kênh lậu sẽ thúc đẩy các nhà xuất bản tự tin đầu tư mạnh mẽ hơn vào kênh e-book hợp pháp, thay vì thái độ dè dặt vì sợ mất bản quyền như hiện nay.

Bà Hoàng Thanh Vân (trái) tại Hội sách Frankfurt 2024. Ảnh: NVCC.

“Đơn vị đại diện bản quyền của chúng tôi vẫn đang tích cực phối hợp với các đơn vị xuất bản tại Việt Nam để bổ sung bản quyền ebook, audiobook hợp pháp cho các tác phẩm đã ra mắt tại Việt Nam. Hy vọng môi trường sách của chúng ta sẽ ngày càng trong sạch và lành mạnh, mang lại niềm tin cho các tác giả, người nắm giữ bản quyền, để nhiều tác phẩm hay hơn nữa được xuất bản tại Việt Nam trong tương lai”, bà bày tỏ.

Để ngành xuất bản số cất cánh, các chuyên gia kỳ vọng Nhà nước sẽ có thêm các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp số hóa, truyền thông nâng cao nhận thức từ trong trường học, và xây dựng khung giá e-book phù hợp với thu nhập của người Việt.

Đại diện Akishop và WAKA chung một niềm tin rằng nếu có sự đồng bộ từ pháp lý, công nghệ và nhận thức, thị trường sách điện tử Việt Nam hoàn toàn có thể lột xác thành công, giống như cách thị trường nhạc số đã chuyển đổi ngoạn mục từ thói quen nghe lậu sang trả phí cho Spotify hay Apple Music trong thập kỷ qua.