'Biện pháp mạnh' của Nhật khi số học sinh đọc sách giảm

Khảo sát cho thấy Học sinh Nhật Bản dành thời gian cho các thiết bị điện tử và dành ít thời gian cho việc đọc. Ảnh: Schüler in Tokio.

Nhật Bản vốn là quốc gia có văn hóa đọc phát triển. Quốc gia này cũng có nhiều chính sách khuyến đọc. Tuy vậy, gần đây, văn hóa đọc tại Nhật Bản đang đối mặt với những thách thức đáng chú ý. Kết quả khảo sát năm 2025 cho thấy số sách học sinh đọc giảm ở cả ba cấp học, trong khi hơn một nửa học sinh trung học phổ thông không đọc cuốn sách nào trong tháng. Trong khi đó, hệ thống hiệu sách truyền thống tiếp tục thu hẹp, khiến việc tiếp cận sách tại nhiều địa phương trở nên khó khăn hơn.

Trước thực trạng này, chính phủ Nhật Bản đang tăng cường các chương trình khuyến đọc, củng cố thư viện trường học cũng như hỗ trợ những hiệu sách xây dựng môi trường đọc bền vững.

Lượng học sinh THPT không đọc sách gia tăng

Theo Khảo sát đọc sách trong trường học được thực hiện vào tháng 6/2025, số sách trung bình học sinh Nhật Bản đọc trong tháng 5 giảm ở cả ba cấp học so với năm trước. Học sinh tiểu học đọc trung bình 12,1 cuốn, học sinh trung học cơ sở đọc 3,9 cuốn, còn học sinh trung học phổ thông đọc 1,4 cuốn.

Đáng chú ý, tỷ lệ học sinh không đọc cuốn sách nào trong tháng tăng lên ở cả ba nhóm. Con số này đạt 9,6% ở tiểu học, 24,2% ở trung học cơ sở và 55,7% ở trung học phổ thông. So với khảo sát trước đó, tỷ lệ ở nhóm trung học phổ thông tăng 7,4%.

Kết quả cho thấy tình trạng ít đọc sách trở nên đáng lo ngại hơn ở lứa tuổi lớn. Đây cũng là nhóm học sinh phải dành nhiều thời gian cho việc học và chuẩn bị các kỳ thi trong khi điện thoại thông minh cùng những hình thức giải trí trực tuyến tạo thêm sức cạnh tranh đối với việc đọc.

Thư viện trường học là một trong những không gian được Nhật Bản chú trọng. Ảnh: Manalink.

Một khảo sát khác được công bố vào tháng 10 năm nay cho thấy sức hút của các hình thức giải trí khác đối với trẻ em Nhật Bản. Trong nhóm học sinh từ lớp 4 tiểu học đến lớp 3 trung học cơ sở được khảo sát, 76,5% cho biết xem video hoặc chơi trò chơi thú vị hơn đọc sách. Kết quả này cho thấy việc duy trì hứng thú đọc đang là thách thức trong môi trường giải trí ngày càng đa dạng.

Khó khăn còn xuất hiện ở hệ thống phân phối sách ở "xứ sở Mặt trời mọc". Theo Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), khoảng 4.000 hiệu sách đã biến mất trên toàn quốc trong vòng 10 năm tính đến tháng 6/2025. 1/4 số đô thị và địa phương ở nước này không còn hiệu sách.

Sự thu hẹp này làm dấy lên lo ngại về khả năng tiếp cận sách của người dân, đặc biệt tại các khu vực nông thôn. Khi hiệu sách biến mất, độc giả mất đi một địa điểm để trực tiếp tìm kiếm, lựa chọn hay khám phá những cuốn sách mới. Bài toán khuyến đọc vì thế gắn liền với việc duy trì các không gian văn hóa và tạo điều kiện để người dân tiếp xúc với sách trong đời sống thường nhật.

Tăng gần 70% ngân sách văn hóa đọc

Trước những thách thức trên, Nhật Bản duy trì các chương trình khuyến đọc ở cấp quốc gia và địa phương. Trước đó, kế hoạch cơ bản lần thứ năm về thúc đẩy hoạt động đọc sách của trẻ em, được Nội các thông qua ngày 28/3/2023, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ trẻ không đọc sách trong giai đoạn 2023-2027.

Kế hoạch chú trọng hình thành thói quen đọc từ lứa tuổi mầm non, phát huy vai trò của thư viện trường học và mở rộng khả năng tiếp cận tài liệu. Trẻ em được khuyến khích sử dụng thư viện để tìm kiếm thông tin, tự nghiên cứu và phát triển khả năng học tập. Chính sách cũng đề cập việc cung cấp sách phù hợp với trẻ khuyết tật, tài liệu đa ngôn ngữ và các hình thức đọc trên nền tảng số.

Về nguồn lực, trong ngân sách năm tài khóa 2026, Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT) được phân bổ khoảng 42 triệu yen (tương đương 267.000 USD) cho chương trình thúc đẩy hoạt động đọc sách. Và trong dự toán ngân sách năm tài khóa 2027, MEXT đề xuất phân bổ 70 triệu yen (tương đương 445.000 USD) cho chương trình thúc đẩy hoạt động đọc sách.

Duy trì không gian đọc sách tại trường học và cộng đồng là giải pháp chính phủ Nhật Bản hướng đến. Ảnh: toyo.ed.

Ngân sách tập trung vào bốn nhóm hoạt động, bao gồm thúc đẩy đọc sách thông qua thư viện công cộng và thư viện trường học, đào tạo giáo viên kiêm nhiệm công tác thư viện, nâng cao nhận thức về Ngày đọc sách của trẻ em và nghiên cứu thực trạng đọc sách.

Chính phủ cũng chú trọng khôi phục sức sống cho hiệu sách truyền thống. Ngày 10/6/2025, METI công bố Kế hoạch phục hồi hiệu sách với sự phối hợp của nhiều cơ quan liên quan. Các biện pháp bao gồm tổ chức nghiên cứu giữa khu vực công - tư nhằm giảm lượng sách tồn bị trả lại, phổ biến thông tin về mức phí thanh toán thẻ thấp hơn dành cho hiệu sách và tăng cường hỗ trợ hoạt động kinh doanh.

Định hướng này nhằm cải thiện điều kiện hoạt động của hiệu sách và duy trì sự hiện diện của các không gian văn hóa tại địa phương. Việc phối hợp giữa hiệu sách, thư viện và chính quyền địa phương cũng được thúc đẩy nhằm tạo thêm cơ hội để người dân tiếp xúc với sách.

Ở cấp địa phương, Tokyo tiếp tục duy trì chính sách riêng về đọc sách cho trẻ em. Ngày 26/3/2026, Hội đồng Giáo dục Tokyo công bố Kế hoạch thúc đẩy hoạt động đọc sách của trẻ em lần thứ năm.

Các chính sách trên cho thấy Nhật Bản đang xử lý vấn đề văn hóa đọc ở nhiều khía cạnh, bao gồm giáo dục, hạ tầng thư viện và điều kiện hoạt động của hiệu sách. Việc duy trì ngân sách và ban hành kế hoạch mới là bước khởi đầu; thách thức lớn hơn nằm ở khả năng giúp người trẻ tìm thấy niềm vui đọc sách và giữ thói quen này trong đời sống hàng ngày.