Bí quyết phát triển văn hóa đọc của đất nước có 12 giải Nobel

Nhà văn Hungary László Krasznahorkai tại lễ trao giải Nobel ở Stockholm ngày 10/12/2025. Ảnh: Nobel Prize.

Theo Viện Hàn lâm Khoa học Hungary, tính đến nay, đã có 12 người Hungary từng nhận Nobel hoặc Giải Kinh tế học tưởng niệm Nobel ở các lĩnh vực Vật lý, Hóa học, Y sinh, Văn học và Kinh tế.

Đằng sau những dấu mốc này là một đời sống học thuật, văn hóa phong phú. Hiện, Hungary duy trì mạng lưới thư viện công cộng, khuyến khích hoạt động đọc, tài trợ sáng tác và dịch thuật nhằm đưa văn học trong nước đến độc giả quốc tế. Đây là cách nước này bồi đắp môi trường cho cả người đọc lẫn người viết để phát triển tri thức xã hội.

Thư viện trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng

Hungary là quốc gia có truyền thống văn học lâu đời, tuy nhiên, thói quen đọc của người dân là vấn đề đang nổi lên. Theo số liệu của Cục Thống kê Trung ương Hungary, chỉ 15% người trưởng thành đọc sách thường xuyên, ít nhất mỗi tuần một lần. Trong khi đó, 56% cho biết họ không đọc sách.

Mạng lưới thư viện công cộng và trường học là một trong những biện pháp để nước này cải thiện tình hình. Thống kê sơ bộ năm 2023 ghi nhận Hungary có 3.336 thư viện tại các địa phương, 3.241 thư viện trường học và 801 hiệu sách. Hệ thống này tạo cơ sở để các chương trình khuyến đọc tiếp cận người dân ở nhiều nhóm tuổi thay vì tập trung vào những đô thị lớn.

Một sáng kiến đáng chú ý là Library Challenge, cuộc thi dành cho các thư viện được Bộ Văn hóa và Đổi mới Hungary khởi động vào mùa thu năm 2024. Cuộc thi là kết quả từ sự phối hợp chuyên môn của Viện Thư viện thuộc Thư viện Quốc gia Széchényi và Cơ quan Văn hóa Petőfi.

Đoàn đại biểu từ Bộ Văn hóa và Đổi mới Hungary cùng Thư viện Quốc gia Széchenyi trao đổi trong khuôn khổ chương trình Library Challenge. Ảnh: Savaria Fórum.

Thay vì chỉ đánh giá quy mô hay số lượng sách trong kho, chương trình khuyến khích các thư viện tự cải thiện hoạt động dựa trên4 chỉ số gồm số độc giả đăng ký, số tài liệu được mượn, lượng người tham gia sự kiện và số độc giả trẻ em.

Các thư viện có thể xây dựng chiến dịch đọc sách, phát triển dịch vụ số hoặc tổ chức hoạt động cộng đồng để thu hút người dùng.

Theo Hội nghị các Thư viện Quốc gia châu Âu (CENL), vòng đầu tiên của cuộc thi thu hút 370 thư viện. Trong 6 tháng triển khai, các đơn vị tham gia ghi nhận thêm hơn 53.000 độc giả đăng ký, trong đó có gần 19.000 trẻ em dưới 14 tuổi. Lượng người tham dự chương trình thư viện tăng thêm hơn 235.000 lượt, số tài liệu được mượn tăng hơn 8%.

Đến vòng tiếp theo giai đoạn 2025-2026, hơn 300 thư viện đăng ký tham gia, trong đó hơn 40% từng góp mặt ở vòng trước. Các thư viện đạt thành tích nổi bật có thể nhận khoản tài trợ từ 3-10 triệu forint (9.210 - 30.700 USD), tùy hạng mục.

Cuộc thi còn có giải thưởng riêng cho dịch vụ số và chiến dịch khuyến đọc sáng tạo. Cách tổ chức này đặt trọng tâm vào việc để mỗi thư viện chủ động tìm phương thức kết nối với cộng đồng, đồng thời đo lường hiệu quả bằng số liệu cụ thể.

Hỗ trợ người viết, đưa văn chương ra thế giới

Một hệ sinh thái văn học cần có cả người đọc lẫn người sáng tác. Tại Hungary, hoạt động hỗ trợ văn chương được triển khai qua các khoản tài trợ dành cho nhà văn, chương trình lưu trú sáng tác và chính sách đưa tác phẩm ra thị trường quốc tế.

Ngày 30/10, Quỹ Văn hóa Quốc gia Hungary công bố chương trình tài trợ sáng tác dành cho các tác giả trong nước và cộng đồng người Hungary ở nước ngoài. Tổng ngân sách dự kiến là 30 triệu forint (hơn 92.000 USD), với mức hỗ trợ từ 1,2 đến 2,4 triệu forint cho mỗi hồ sơ được duyệt.

Chương trình dành cho những tác phẩm mới viết bằng tiếng Hungary, bao gồm văn học, sách thiếu nhi, văn học thanh thiếu niên và các công trình nghiên cứu, diễn giải văn học. Thời gian thực hiện dự án kéo dài trong năm 2027.

Cơ quan Văn hóa Petőfi cũng vận hành chương trình Hungarian Literature Exchange nhằm thúc đẩy văn học Hungary ở nước ngoài. Đơn vị này phối hợp sự hiện diện của Hungary tại các hội sách quốc tế, hỗ trợ dịch giả và nhà xuất bản nước ngoài.

Một buổi giao lưu trong chương trình kêu gọi người trẻ sáng tác dựa trên cảm hứng từ các tác giả Hungary. Ảnh: Kultura.hu.

Đồng thời, chương trình còn phát triển mạng lưới lưu trú dành cho nhà văn tại nhiều thành phố ngoài thủ đô Budapest. Các đợt lưu trú thường kéo dài một hoặc hai tuần, có thể lên đến một tháng, tạo điều kiện để tác giả tập trung sáng tác và kết nối với cộng đồng văn chương.

Một chương trình khác hỗ trợ trực tiếp việc xuất bản tác phẩm Hungary bằng ngoại ngữ. Theo thông tin của Petőfi Cultural Agency, các nhà xuất bản nước ngoài có thể nhận tài trợ lên tới 6.500 euro cho mỗi dự án, bao gồm chi phí dịch thuật, sản xuất và quảng bá. Chính sách áp dụng với nhiều thể loại như văn xuôi, thơ, kịch, sách phi hư cấu và văn học thiếu nhi. Qua đó, tác phẩm Hungary có thêm cơ hội tiếp cận độc giả quốc tế, trong khi dịch giả và nhà xuất bản nước ngoài được hỗ trợ về kinh phí.

Thành tựu của văn học Hungary được ghi dấu qua hai giải Nobel. Năm 2002, Imre Kertész được trao Nobel Văn chương nhờ những tác phẩm phản ánh trải nghiệm mong manh của cá nhân trước sự tàn bạo của lịch sử. Năm 2025, László Krasznahorkai nhận giải với những sáng tác mang tầm nhìn đặc biệt, khẳng định sức mạnh của nghệ thuật giữa bối cảnh u ám.

Sự nghiệp của Krasznahorkai cũng cho thấy hành trình văn chương cần thời gian dài để hình thành. Truyện ngắn đầu tiên của ông xuất hiện trên tạp chí Mozgó Világ năm 1977. Tám năm sau, tiểu thuyết đầu tay Vũ Điệu Quỷ Satan tạo tiếng vang trong đời sống văn học Hungary. Tác phẩm sau đó được đạo diễn Béla Tarr chuyển thể thành bộ phim cùng tên có độ dài lên tới 7 giờ, được giới phê bình quốc tế chú ý.

Ngoài Nobel Văn học, Hungary còn có nhiều cá nhân được vinh danh ở các lĩnh vực khoa học như Vật lý, Hóa học, Y học và Kinh tế.

Các chương trình tại Hungary cho thấy nước này đang xây dựng nhiều tầng hỗ trợ cho đời sống văn học như mở rộng cơ hội tiếp cận sách, tạo điều kiện cho người viết, đưa tác phẩm ra thế giới... Đây là nền tảng để những câu chuyện, tiếng nói và tác giả mới tiếp tục xuất hiện trong tương lai.