Từ tự chủ đến lòng tin chiến lược: Thông điệp Việt Nam từ Ottawa

Tự chủ trong một thế giới nhiều bất định

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong bài phát biểu tại Nghị viện Canada là cách Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt quan hệ Việt Nam - Canada vào bối cảnh rộng lớn hơn của một thế giới đang biến động sâu sắc. Cạnh tranh chiến lược gia tăng, chuỗi cung ứng được tái cấu trúc, công nghệ làm thay đổi phương thức sản xuất và quản trị, biến đổi khí hậu và những thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng đan xen. Trong hoàn cảnh đó, câu hỏi không chỉ là một quốc gia hợp tác với ai, mà quan trọng hơn là quốc gia ấy có đủ năng lực tự chủ để thích ứng, lựa chọn và hành động hay không.

Từ kinh nghiệm lịch sử của Việt Nam, bài phát biểu nhấn mạnh giá trị của độc lập, tự chủ, tự cường, đồng thời đặt những giá trị ấy trong một tư duy đối ngoại rộng mở. Việt Nam không lựa chọn tự chủ theo nghĩa thu mình hay tách khỏi thế giới. Ngược lại, tự chủ được gắn với đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, hội nhập quốc tế, hợp tác cùng có lợi và trách nhiệm đối với cộng đồng quốc tế. Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay: sức mạnh bên trong càng vững thì khả năng hợp tác bên ngoài càng rộng; mạng lưới quan hệ càng đa dạng thì dư địa tự chủ của quốc gia càng lớn.

Điểm gặp nhau được bài phát biểu chỉ ra giữa Việt Nam và Canada chính là nhu cầu “xây dựng sức mạnh từ bên trong và đa dạng hóa quan hệ bên ngoài”. Từ những điều kiện khác nhau, cả hai đều có lợi ích trong việc nâng cao khả năng tự chủ, tăng cường các quan hệ tin cậy và bảo vệ một môi trường quốc tế hòa bình, ổn định. Vì thế, câu nói “Trong một thế giới nhiều bất định, mối quan hệ tin cậy, trách nhiệm và cùng chia sẻ lợi ích lâu dài tự nó đã là một giá trị chiến lược” không chỉ nói về quan hệ hai nước. Nó gợi ra một cách nhìn về tài sản chiến lược của quốc gia trong thời đại mới: ngoài vốn, tài nguyên, công nghệ hay thị trường, lòng tin cũng là một nguồn lực.

Tư duy đó tiếp tục được thể hiện khi đề cập cấu trúc khu vực. Việt Nam nhấn mạnh một khu vực rộng mở, bao trùm, tôn trọng vai trò trung tâm của ASEAN, trong đó “không quốc gia nào bị buộc phải chọn bên” trong cạnh tranh giữa các nước lớn. Cùng với đó là yêu cầu nhất quán về tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và tuân thủ luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982. Ở đây, tự chủ và thượng tôn pháp luật gắn bó với nhau: một trật tự dựa trên luật lệ là điều kiện để các quốc gia, dù lớn hay nhỏ, có không gian phát triển và bảo vệ lợi ích chính đáng của mình.

Mô hình phát triển mới: tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập

Nếu lớp thông điệp thứ nhất nói về vị thế của Việt Nam trong thế giới, thì lớp thông điệp thứ hai đi thẳng vào câu hỏi Việt Nam sẽ phát triển bằng cách nào. Sau hơn 80 năm lập nước và 40 năm Đổi mới, những thành quả đã tạo nên một nền tảng quan trọng, nhưng bài phát biểu cũng nhìn nhận rằng các động lực từng làm nên thành công trong quá khứ chưa đủ để đưa đất nước tới những mục tiêu phát triển cao hơn vào năm 2030 và 2045. Từ đó, một yêu cầu được đặt ra: đổi mới mô hình phát triển theo hướng “tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập”.

Điều đáng chú ý là trong mô hình ấy, con người được đặt ở vị trí trung tâm; khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là những động lực chính. Đích đến không chỉ là mở rộng quy mô nền kinh tế, mà là tiến tới nền kinh tế dựa trên tri thức và sáng tạo, làm chủ những công nghệ chiến lược, tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị cao trong chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu. Đây là sự chuyển dịch từ phát triển dựa nhiều vào khai thác lợi thế sẵn có sang phát triển dựa trên năng lực tạo ra giá trị mới.

Đặt trong quan hệ với Canada, tư duy này trở nên khá cụ thể. Canada có thế mạnh về tri thức, công nghệ, giáo dục, năng lượng, nông nghiệp và nguồn vốn dài hạn; Việt Nam có thị trường hơn 100 triệu dân, nguồn nhân lực dồi dào, vị trí kết nối với ASEAN và các chuỗi cung ứng quan trọng. Khi những lợi thế ấy được kết nối, quan hệ đối ngoại không chỉ tạo thêm kim ngạch thương mại, mà có thể góp phần hình thành những năng lực phát triển mới. Vì vậy, những lĩnh vực được nhấn mạnh trong khuôn khổ hợp tác mới - trí tuệ nhân tạo ứng dụng, công nghệ sạch, công nghệ biển, đào tạo nhân lực, nông nghiệp giá trị cao, năng lượng, tài chính xanh, hạ tầng bền vững - đều gắn trực tiếp với bài toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Một điểm khác cũng rất đáng chú ý là tư duy về biển. Việt Nam hướng tới trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển nhưng đồng thời gắn phát triển kinh tế với bảo vệ hệ sinh thái và sinh kế của cộng đồng ven biển. Từ đó, hợp tác khoa học biển và quản trị đại dương với Canada được nhìn nhận không chỉ như một lĩnh vực chuyên ngành, mà là một phần của chiến lược phát triển bền vững. Cùng nhìn ra Thái Bình Dương, Việt Nam và Canada có thêm một không gian để kết nối lợi ích, tri thức và trách nhiệm đối với những vấn đề chung.

Nhìn rộng hơn, điều bài phát biểu gợi mở là một quan niệm mới về nguồn lực phát triển. Nguồn lực không chỉ nằm trong biên giới quốc gia. Tri thức, công nghệ, vốn, thị trường và kinh nghiệm quản trị của đối tác có thể trở thành một phần của năng lực phát triển quốc gia nếu chúng ta có đủ thể chế, nguồn nhân lực và năng lực hấp thụ. Vì thế, đối ngoại trong giai đoạn mới ngày càng gắn chặt với nhiệm vụ phát triển: mở không gian, kết nối nguồn lực và tạo điều kiện để sức mạnh bên ngoài bổ sung cho sức mạnh bên trong.

Từ tầm nhìn đến hành động: xây dựng lòng tin bằng những kết quả cụ thể

Một điểm xuyên suốt khác trong bài phát biểu tại Ottawa là tinh thần thực chất. Việc Việt Nam và Canada nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược được nhìn nhận không phải như điểm kết thúc của một quá trình, mà như sự khởi đầu của một giai đoạn đòi hỏi trách nhiệm cao hơn. Khuôn khổ mới phải giúp hai nước hiểu nhau sâu sắc hơn, phối hợp hiệu quả hơn và, quan trọng nhất, tạo ra những kết quả mà người dân và doanh nghiệp có thể cảm nhận được.

Từ yêu cầu đó, 5 phương hướng lớn được đặt ra: củng cố tin cậy chính trị, nâng tầm hợp tác nghị viện, quốc phòng - an ninh; kết nối thế mạnh hai nền kinh tế để tạo động lực phát triển mới; vun đắp gắn bó giữa nhân dân hai nước; tăng cường phối hợp tại các cơ chế khu vực và toàn cầu; cùng góp phần củng cố trật tự dựa trên luật pháp quốc tế. Năm phương hướng này bao quát từ “thượng tầng” của quan hệ chính trị tới nền tảng xã hội của giao lưu nhân dân, từ lợi ích kinh tế tới trách nhiệm đối với hòa bình và ổn định khu vực.

Trong đó, vai trò của cơ quan lập pháp được đặt ở một vị trí đặc biệt. Một quan hệ chiến lược chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi những cam kết chính trị được chuyển hóa thành luật pháp phù hợp, chính sách khả thi, môi trường pháp lý minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả. Việc bài phát biểu đề nghị tăng trao đổi về quản trị trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu, quyền lợi người lao động, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cho thấy đối ngoại nghị viện đang đứng trước những chương trình nghị sự rất mới. Quốc hội và nghị viện không chỉ đồng hành với quan hệ song phương, mà còn góp phần xây dựng “hạ tầng thể chế” cho những lĩnh vực hợp tác của tương lai.

Bên cạnh thể chế là con người. Giáo dục, du lịch, văn hóa, nghệ thuật, trao đổi sinh viên và giảng viên, kết nối cựu du học sinh, cộng đồng người Canada gốc Việt được nhắc tới như những sợi dây bền vững của quan hệ hai nước. Đây là một cách nhìn đáng suy ngẫm: lòng tin chiến lược giữa các quốc gia cuối cùng vẫn phải được nuôi dưỡng bằng hiểu biết, tôn trọng và những trải nghiệm tích cực giữa con người với con người. Ngoại giao văn hóa, vì vậy, không phải phần phụ của quan hệ đối ngoại, mà góp phần tạo nên hạ tầng xã hội của lòng tin.

Từ Ottawa, có thể nhận thấy một mạch tư tưởng khá rõ: trước biến động, điều một quốc gia cần không phải là phản ứng bị động theo từng tình huống, mà là củng cố năng lực tự chủ; trong hợp tác, điều cần không chỉ là số lượng quan hệ, mà là độ tin cậy và khả năng tạo ra lợi ích lâu dài; trong phát triển, điều quyết định không chỉ là tốc độ, mà là chất lượng của mô hình tăng trưởng, năng lực khoa học – công nghệ, chất lượng con người và sức mạnh thể chế.

Bởi vậy, câu kết của bài phát biểu - mong muốn “tầm nhìn hôm nay được nối tiếp bằng hành động và kết quả ngày mai” - có thể xem như một thông điệp cô đọng của chuyến thăm. Từ tự chủ đến hợp tác, từ lòng tin đến thể chế, từ tầm nhìn đến kết quả, điều quan trọng nhất vẫn là khả năng biến những nhận thức chung thành năng lực hành động cụ thể. Đó cũng là cách để quan hệ Đối tác Chiến lược Việt Nam - Canada không chỉ được đo bằng những tuyên bố, mà bằng những giá trị mới được tạo ra cho người dân hai nước và bằng những đóng góp thiết thực hơn cho hòa bình, hợp tác và phát triển trong một thế giới còn nhiều biến động.