Thủ tướng: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam "hội tụ những hào kiệt của thời đại mới"

Cùng đi với Thủ tướng có Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, lãnh đạo các bộ ngành, cơ quan Trung ương.

Thủ tướng Phạm Minh Chính đã tới thăm một số đơn vị trực thuộc Viện; tặng quà các đồng chí nguyên lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và các nhà khoa học trên các lĩnh vực.

Tại cuộc làm việc sau đó, các đại biểu đã tập trung báo cáo, thảo luận về các kết quả đạt được của Viện và các đơn vị thành viên trong thời gian qua trên các lĩnh vực; các nhiệm vụ, giải pháp triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng về lĩnh vực khoa học và công nghệ; tình hình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Ra đời ngày 20/5/1975 theo Nghị định số 118/CP của Chính phủ, trải qua 50 năm xây dựng và phát triển, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã khẳng định vị thế là "cánh chim đầu đàn", là lực lượng nòng cốt trong hệ thống khoa học quốc gia, khẳng định vị thế là đơn vị dẫn đầu cả nước về nghiên cứu cơ bản và ứng dụng.

Sau sắp xếp, Viện đã giảm từ 38 đơn vị xuống còn 24 đơn vị trực thuộc, trong đó có 13 đơn vị nghiên cứu khoa học. Viện hiện có khoảng 3.500 cán bộ, viên chức, nhà khoa học, người làm việc; trong đó có 52 giáo sư, 172 phó giáo sư, 916 tiến sĩ.

Năm 2025, Viện có 2.300 công trình công bố trên các tạp chí uy tín; được cấp 105 bằng độc quyền sáng chế và giải pháp hữu ích, tăng 2,7 lần năm 2024. Giai đoạn 2021-2025, Viện có trên 12.000 công trình khoa học được công bố; được cấp gần 300 bằng sáng chế, gấp 1,5 lần giai đoạn trước.

Triển khai Nghị quyết 57, trong 45 nhiệm vụ được giao, Viện đã hoàn thành 12 nhiệm vụ đúng hạn, 33 nhiệm vụ đang thực hiện trong hạn và không có nhiệm vụ nào hoàn thành chậm tiến độ.

Trong nước, Viện đã đẩy mạnh liên kết "ba nhà" (Nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp); trong khi duy trì và mở rộng hợp tác quốc tế với các đối tác ở hơn 20 quốc gia; đồng thời thực hiện tốt vai trò thành viên của Việt Nam trong các tổ chức khoa học đa phương lớn như UNESCO, Ủy ban Hải dương học Liên Chính phủ (IOC)...

Với những đóng góp quan trọng đó, Đảng, Nhà nước đã trao tặng Viện nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Độc lập hạng Nhất (năm 2000), Huân chương Hồ Chí Minh (năm 2010), Huân chương Lao động hạng Ba (năm 2025).

Thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước trao Huân chương Lao động hạng Nhất tặng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định đây là sự ghi nhận xứng đáng cho tâm huyết, trí tuệ của các thế hệ nhà khoa học của Viện.

Tinh thần lắng nghe, chia sẻ và hành động

Người đứng đầu Chính phủ cho biết, tới thăm và làm việc tại Viện với tinh thần "lắng nghe bằng sự chân thành; chia sẻ, cảm thông bằng nhịp đập trái tim; hành động bằng khối óc và sản phẩm cụ thể".

Dành thời gian phân tích vị trí, vai trò, tầm quan trọng của tri thức và khoa học công nghệ, Thủ tướng nhắc lại những câu nói của cha ông ta: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia", "Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau, Song hào kiệt đời nào cũng có" và khẳng định ngày nay, trong thời đại khoa học và công nghệ, những "hiền tài", "hào kiệt" của đất nước chính là đội ngũ trí thức, nhà khoa học, những người trực tiếp tạo ra tri thức mới, công nghệ mới, giá trị mới cho đất nước, những người chinh phục đỉnh cao tri thức, làm chủ công nghệ, góp phần bảo đảm độc lập, tự chủ bằng trí tuệ Việt Nam.

Thủ tướng nêu rõ, lịch sử đã chứng minh, khoa học và công nghệ luôn là chìa khóa vạn năng, là yếu tố quyết định cho phát triển và sự thịnh vượng của quốc gia. Bác Hồ kính yêu từng căn dặn: "Tri thức là vốn liếng quý báu của dân tộc" và lời dạy đó vẫn còn nguyên giá trị khi đất nước ta bước vào giai đoạn phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Hiện nay, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là xu thế tất yếu, lựa chọn mang tính chiến lược và là ưu tiên hàng đầu trong đầu tư; là chìa khóa mở ra cánh cửa phát triển đột phá và là động lực quan trọng phát triển kinh tế nhanh, bền vững của đất nước.

Thủ tướng khẳng định, Đảng, Nhà nước, Chính phủ xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là nền tảng mà còn là động lực chính, là nguồn lực, là lực lượng sản xuất trực tiếp để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước. Trong tiến trình đó, vai trò của những nhà nghiên cứu khoa học công nghệ là lực lượng tiên phong; đặc biệt, Viện Hàn lâm chính là "pháo đài" quan trọng của tri thức, nơi kết tinh chất xám và sự sáng tạo vô tận của con người Việt Nam.

Theo Thủ tướng, nông nghiệp đã đưa nước ta thoát nghèo, công nghiệp và đầu tư nước ngoài đã đưa nước ta trở thành nước đang phát triển, thu nhập trung bình cao; chúng ta xác định phải dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh để trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Nhấn mạnh truyền thống của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng đội ngũ tri thức, các nhà khoa học, Thủ tướng nêu rõ, ra đời ngay trong thời điểm đất nước vừa thống nhất, lịch sử của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam gắn liền với những trang sử vẻ vang của dân tộc. Từ những tổ chuyên môn nghiên cứu cơ bản ban đầu trong điều kiện cơ sở vật chất còn nhiều khó khăn, các thế hệ nhà khoa học đã bền bỉ cống hiến, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là nơi hội tụ và nuôi dưỡng nhiều lớp nhà khoa học tài ba, tiêu biểu của đất nước.

Thủ tướng khái quát những thành tựu rất đáng tự hào, trân trọng của Viện: Bộ máy tinh gọn hơn; nhân lực chất lượng cao hơn; nghiên cứu khoa học tốt hơn; triển khai Nghị quyết 57 ngày càng hiệu quả hơn; hợp tác trong nước và quốc tế tốt hơn. Thay mặt Chính phủ, Thủ tướng nhiệt liệt biểu dương và trân trọng ghi nhận những nỗ lực, cống hiến của các thế hệ nhà khoa học của Viện trong suốt nửa thế kỷ qua.

Từng bước ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới

Phân tích yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ trong kỷ nguyên mới, Thủ tướng cho biết, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân hai con số giai đoạn 2026-2030 với động lực chính là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: "Với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta phải coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ chốt... là "chìa khóa vàng", là yếu tố sống còn để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và nguy cơ tụt hậu, đồng thời hiện thực hóa khát vọng hùng cường và thịnh vượng của dân tộc ta".

Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị nhấn mạnh phải lấy nhà khoa học làm chủ thể sáng tạo; phải trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn cho các tổ chức khoa học và công nghệ; phải bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; phải khuyến khích dấn thân, chấp nhận rủi ro có quản trị trong nghiên cứu; phải tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu được thương mại hóa, được đưa vào cuộc sống.

Nghị quyết số 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động; thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa viện, trường và doanh nghiệp; coi doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng công nghệ. Trong cấu trúc đó, nhà khoa học không đứng ngoài thị trường, mà phải đồng hành cùng doanh nghiệp, giải quyết các bài toán thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Nghị quyết số 79 của Bộ Chính trị về kinh tế nhà nước khẳng định vai trò của khu vực công lập trong việc đi đầu nghiên cứu nền tảng, làm chủ công nghệ mũi nhọn, hiện đại hóa quản trị và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Nêu rõ, các tổ chức khoa học quốc gia được xác định là lực lượng trụ cột trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, Thủ tướng nhấn mạnh thời gian tới, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cần phát triển đột phá, khẳng định vai trò trung tâm khoa học công nghệ hàng đầu Việt Nam, từng bước ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới (mục tiêu đến năm 2030 trở thành tổ chức nghiên cứu khoa học công nghệ hàng đầu trong khu vực Đông Nam Á, có năng lực cạnh tranh quốc tế ở một số lĩnh vực trọng điểm) theo phương châm 20 chữ: "Trí tuệ tinh hoa - Làm chủ công nghệ - Chuyển đổi mạnh mẽ - Bám sát tình hình - Kiến tạo tương lai".

Về quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, Thủ tướng nêu rõ, cần thực hiện đồng bộ 4 chuyển đổi, gồm: chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực. Viện cần tiên phong, gương mẫu, đi đầu trong việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học công nghệ để làm căn cứ hoạch định chính sách. Tập trung làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ nguồn để giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước, đưa các ngành Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học đạt trình độ tiên tiến khu vực và thế giới vào năm 2030.

Đẩy mạnh phát triển hiệu quả các mô hình kinh tế mới như kinh tế không gian tầm thấp, kinh tế dữ liệu, "kinh tế bạc", kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức, kinh tế chia sẻ, kinh tế ban đêm... Tăng cường kết nối giữa các khu vực kinh tế nhà nước, tư nhân và đầu tư nước ngoài; chú trọng phát triển mạnh các tập đoàn kinh tế lớn, có thương hiệu, uy tín trên trường quốc tế, tham gia sâu rộng vào các chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu.

Khẳng định "khoa học không thể tách rời thị trường", Thủ tướng cho rằng Viện cần chủ động "mở cửa" phòng thí nghiệm, đẩy mạnh hợp tác với các tập đoàn kinh tế tư nhân, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo; cần có cơ chế để nhà khoa học dám dấn thân vào thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đưa các sáng chế trở thành những sản phẩm thực tế, đóng góp trực tiếp vào chuỗi giá trị sản phẩm.

Với tư cách là cơ quan thuộc Chính phủ, Viện phải đóng vai trò là "bộ não" tham mưu chiến lược về khoa học công nghệ cho Đảng và Nhà nước trong nhiều lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, kinh tế biển, an ninh nguồn nước và không gian vũ trụ.

Tăng tầm ảnh hưởng, tăng giá trị học thuật và tăng giá trị ứng dụng

Chỉ rõ những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm thời gian tới, về thể chế, cơ chế, chính sách, Thủ tướng yêu cầu triển khai tốt Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, các Nghị quyết chiến lược, đột phá của Bộ Chính trị. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, hướng dẫn các cơ chế, chính sách liên quan đến trao quyền tự chủ cho các tổ chức khoa học công nghệ; cơ chế kiểm soát, mô hình hợp tác giữa tổ chức khoa học công lập và doanh nghiệp; kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành sản phẩm và giá trị kinh tế.

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ xây dựng chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng XIV và các Nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị; hoàn thiện Hồ sơ trình Bộ Chính trị Đề án nghiên cứu khoa học và làm chủ một số công nghệ chiến lược trước ngày 15/3/2026; trình Thủ tướng Chính phủ Đề án tăng cường năng lực của Viện ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và thế giới trong tháng 4/2026; chủ động nghiên cứu xây dựng chiến lược phát triển các chương trình, kế hoạch dài hạn, các dự án, đề án quan trọng của Viện đến năm 2030, tầm nhìn 2045; xây dựng cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động, hoàn thành trong tháng 3/2026.

Về hạ tầng, đẩy mạnh xây dựng hạ tầng khoa học công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển và theo tiêu chuẩn quốc tế (sớm xây dựng một số trung tâm dữ liệu, hệ thống phòng thí nghiệm...).

Về nguồn lực, Thủ tướng yêu cầu thực hiện tinh thần 5 rõ là: (i) Rõ bài toán để nghiên cứu không xa rời thực tiễn phát triển; (ii) Rõ sản phẩm để không dừng lại ở công bố hay báo cáo; (iii) Rõ ứng dụng để kết quả nghiên cứu đi vào đời sống; (iv) Rõ hiệu quả để đo lường được tác động thực chất; (v) Rõ đóng góp để thấy được kết quả, giá trị cụ thể đối với quốc gia. Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì hướng dẫn, bố trí kinh phí từ nguồn chi đầu tư phát triển cho các dự án của Viện Hàn lâm làm chủ đầu tư.

Về nguồn nhân lực, Thủ tướng nhấn mạnh cần tạo môi trường tự do sáng tạo, "dám ước mơ, dám khát vọng" để thu hút nhân tài cả trong và ngoài nước. Quan tâm xây dựng các không gian sáng tạo, các câu lạc bộ khoa học công nghệ, các mô hình vườn ươm đổi mới sáng tạo. Mỗi cán bộ, nhà khoa học cần không ngừng học tập, cập nhật tri thức mới, nắm bắt xu hướng công nghệ mới, làm chủ các thành tựu khoa học hiện đại; đồng thời chắt lọc, phổ biến và chuyển hóa những tri thức hữu ích phục vụ thiết thực cho quốc gia, dân tộc; tích cực tham gia các hoạt động tư vấn chiến lược, hoạch định chính sách, chủ động tư vấn, phản biện các chiến lược lớn về năng lượng, môi trường, biển, vũ trụ và các vấn đề kinh tế - xã hội quan trọng.

Về quản trị, cần chuyển mạnh từ "tư duy nhiệm vụ" sang "tư duy kết quả"; từ "làm nhiều" sang "làm trúng, làm đúng, làm đến nơi đến chốn"; từ "có hoạt động" sang "có sản phẩm cụ thể"; từ "có công trình" sang "có đóng góp lớn cho tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả quốc gia". Tiếp tục sắp xếp, tinh gọn bộ máy với phương châm "Tinh -Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả". Đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả trên nền tảng chuyển đổi số toàn diện; tạo môi trường làm việc chuyên nghiệp, khuyến khích sáng tạo.

Về thị trường, cơ chế phối hợp, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ theo hướng không chỉ là tăng số lượng công bố, mà là tăng tầm ảnh hưởng, tăng giá trị học thuật và tăng giá trị ứng dụng. Tập trung vào những vấn đề khoa học cơ bản, công nghệ lõi, công nghệ chiến lược (như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ biển, công nghệ vũ trụ, dự báo thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu). Phải hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có khả năng dẫn dắt, có vị thế trong khu vực và quốc tế.

Phát huy tinh thần đổi mới sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung; xây dựng môi trường nghiên cứu khuyến khích ý tưởng mới, tôn trọng sự khác biệt, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học; hình thành các sản phẩm, giải pháp công nghệ có hàm lượng tri thức cao, có khả năng cạnh tranh quốc tế. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học; tăng cường liên kết "3 nhà": Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp.

Đẩy mạnh khai thác, chuyển giao công nghệ, phát triển tài sản trí tuệ; hình thành các doanh nghiệp khoa học và công nghệ, các mô hình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường, tạo giá trị gia tăng và đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, xã hội đất nước.

"Tóm lại, phải có thể chế thông thoáng, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm hơn nữa cho tổ chức khoa học công nghệ cả về hoạt động, nguồn lực và con người; đầu tư hạ tầng chiến lược cho nghiên cứu; tiên phong, gương mẫu, đi đầu trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; quản trị phải thông minh và phát huy tự lực, tự cường vươn lên", Thủ tướng nhấn mạnh.

Đồng thời, Chính phủ và các bộ ngành phải làm tốt công tác quản lý nhà nước về quy hoạch, chiến lược, xây dựng cơ chế, chính sách, pháp luật, kiểm tra, giám sát, đánh giá, thi đua, khen thưởng và kỷ luật…, với tinh thần "4 không" là không lãng phí một ngày, không chậm trễ một tuần, không bỏ lỡ cơ hội trong một tháng, không để bị động trong một năm; đề cao trí tuệ, coi trọng thời gian và sự quyết đoán đúng lúc.

Chỉ đạo một số việc cần làm ngay và cho ý kiến về các đề xuất, kiến nghị của Viện, Thủ tướng cũng yêu cầu rà soát quy hoạch với tầm nhìn xa trông rộng, nghĩ sâu làm lớn, tầm nhìn trăm năm, đầu tư cơ sở vật chất cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

"Nửa thế kỷ đã trôi qua với biết bao thăng trầm và đột phá, nhưng tinh thần "Tôn vinh tri thức, đề cao khoa học" của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vẫn còn nguyên giá trị, với cốt lõi là tinh thần đam mê nghiên cứu, cống hiến, vượt lên chính mình. Tôi tin tưởng rằng, với truyền thống đoàn kết và sức sáng tạo vô hạn, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ tiếp tục chinh phục những đỉnh cao mới, xứng đáng là niềm tự hào của khoa học Việt Nam. Nơi đây sẽ luôn là nơi sản sinh, nuôi dưỡng và hội tụ những hào kiệt của thời đại mới. Những hào kiệt không trên chiến trường, mà trên mặt trận khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo đầy vinh quang và thử thách. Những hào kiệt chinh phục không phải thành lũy, mà là những đỉnh cao công nghệ. Những hào kiệt góp phần giữ vững chủ quyền không chỉ bằng ý chí, mà bằng trí tuệ và sáng tạo", Thủ tướng phát biểu.