Thiếu sách, thiếu người truyền cảm hứng đọc ở nông thôn, miền núi

69,3%. Đó là tỉ lệ trẻ em thiếu sách đọc tại khu vực nông thôn, theo Báo cáo về trẻ em tại Việt Nam - Nghiên cứu giai đoạn 2020-2021 do Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) phối hợp với Tổng cục Thống kê công bố năm 2022.

Bốn năm trôi qua, theo GS Chung Hoàng Chương, nhà nghiên cứu tập trung ở khu vực đồng bằng Sông Cửu Long, và ThS Phạm Thanh Tuấn, người sáng lập Đường sách Cà phê Buôn Mê Thuột (Đắk Lắk), tình hình phát triển tri thức ở nông thôn đã có nhiều chuyển biến và cần những chiến lược mới. Vấn đề then chốt hiện nay là thiếu lực lượng khuyến đọc để khơi dậy thói quen đọc sách trong cộng đồng

Văn hóa đọc ngoài đô thị lớn

Khảo sát của UNICEF phối hợp với Tổng cục Thống kê công bố năm 2022 cũng chỉ ra 61,4% trẻ em trên cả nước có dưới 3 cuốn sách tại gia đình.

Tại các vùng ngoài trung tâm đô thị, báo cáo năm 2022 ghi nhận mức độ thiếu hụt sách đọc chiếm tỉ lệ cao. Con số này ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là 79,6% và khu vực Tây Nguyên là 70,9%.

Bàn về thực trạng tiếp nhận thông tin tại Đồng bằng sông Cửu Long, GS Chung Hoàng Chương cho biết cư dân vùng sông nước có thói quen sinh hoạt gắn liền với lao động nông nghiệp. Tri thức địa phương thường được lưu giữ và truyền đạt qua ngôn ngữ nói như điệu hò, câu lý hoặc thơ lục bát. Do đó, người dân ít đọc sách hơn so với những khu vực khác.

Dù vậy, ông vẫn nhấn mạnh tri thức được tích lũy lâu đời ở khu vực đồng bằng này là rất lớn. "Muốn làm được điều đó thì phải có tri thức. Tri thức chính là nền tảng để tạo nên thương hiệu cho đồng bằng. Vùng đất này mới chỉ có hơn 300 năm khai phá nhưng lại tích tụ một bề dày văn hóa rất phong phú", GS Chương cho biết.

GS Chung Hoàng Chương nhận định nhu cầu đọc sách theo hình thức truyền thống chưa hình thành rõ nét do đặc thù sinh hoạt nông nghiệp. Cư dân chủ yếu truyền đạt kinh nghiệm thông qua ngôn ngữ nói và các loại hình nghệ thuật dân gian.

Tại khu vực Tây Nguyên, anh Phạm Thanh Tuấn chia sẻ việc triển khai các mô hình đọc sách gặp rào cản do đặc thù địa lý. Việc xây dựng không gian đọc nếu chỉ tập trung trưng bày sách vật lý sẽ khó thu hút công chúng địa phương.

"Đến những nơi mà các em nhỏ còn đang nói tiếng Kinh chưa rõ, việc làm cho các em thích đọc sách mới là điều rất khó. Bắt một buôn bản lao ra đọc sách ngấu nghiến ngay là điều không thể", anh nói.

Hiện nay chưa có nghiên cứu mới về tỉ lệ tiếp cận sách giai đoạn từ 2022 đến nay. Dù vậy, theo đánh giá của các chuyên gia, tình hình phát triển văn hóa đọc ngoài đô thị lớn đã có nhiều chuyển biến và cần những chiến lược tiếp cận phù hợp hơn với đời sống thực tế.

Lực lượng không thể thiếu khi phát triển văn hóa đọc ở nông thôn, miền núi

Đánh giá nguyên nhân khiến văn hóa đọc tại địa phương chưa phát triển bền vững, ThS Phạm Thanh Tuấn so sánh cấu trúc vận hành không gian đọc với Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên. Theo anh, di sản cồng chiêng gồm ba yếu tố cấu thành là cồng chiêng, không gian biểu diễn và nghệ nhân diễn tấu.

Thiếu sách vẫn là vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, cấp bách hơn là chuyện thiếu những người truyền cảm hứng có đủ năng lực kết nối cộng đồng.

ThS Phạm Thanh Tuấn

Tương tự đối với sách, bên cạnh nguồn sách vật lý và không gian đọc, yếu tố quyết định là "người đánh cồng chiêng", tức là lực lượng khuyến đọc tại chỗ. Anh Tuấn nhận định câu chuyện thiếu sách vẫn là vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, cấp bách hơn là chuyện thiếu những người truyền cảm hứng có đủ năng lực kết nối cộng đồng.

"Văn hóa đọc ở khu vực nông thôn, miền núi đang yếu vì đang thiếu lực lượng khuyến đọc. Lực lượng khuyến đọc này phải sở hữu được ba phẩm chất. Phẩm chất thứ nhất là họ phải mê sách đã, phẩm chất số hai là họ phải yêu mến trẻ và yếu tố số ba là người này phải có cộng đồng", nhà sáng lập Đường sách Cà phê Buôn Ma Thuột nói.

Bàn về giải pháp chuyển đổi phương thức đọc, GS Chung Hoàng Chương đề xuất ứng dụng công nghệ số để mang tri thức đến với người dân. Các nền tảng số giúp phân loại nội dung phù hợp với từng độ tuổi và hỗ trợ người dân cập nhật kiến thức phục vụ sản xuất.

"Tôi tin nếu có một ứng dụng, một 'thư viện thông minh', có khả năng gom lại những nội dung đơn giản, gần gũi, giàu âm điệu dân gian thì việc đọc, hay đúng hơn là tiếp nhận tri thức, sẽ trở nên tự nhiên hơn với người dân đồng bằng. Dù là học sinh hay người lớn tuổi, họ đều có thể tiếp cận kiến thức bằng chính chiếc điện thoại của mình, một thiết bị đã quá phổ biến hiện nay", GS Chương chia sẻ.

Nhằm tháo gỡ khó khăn trong tiếp cận tri thức, ngày 24/8, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Hướng dẫn xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng. Văn bản hướng dẫn các địa phương triển khai mô hình tủ sách cộng đồng số, thư viện mở và không gian đọc linh hoạt.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt mục tiêu đạt tỉ lệ 80% người dân đọc sách thường xuyên vào năm 2030. Lộ trình thực hiện bắt đầu từ việc rà soát hiện trạng vào quý 4 năm 2026, tiến tới thí điểm vào năm 2027 và từng bước mở rộng từ năm 2028.

Các định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng đề xuất của các chuyên gia khẳng định tầm quan trọng của việc thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức. Việc kết nối công nghệ số với lực lượng khuyến đọc tại chỗ sẽ tạo nền tảng phát triển văn hóa đọc bền vững tại các vùng nông thôn.