Nghị quyết số 20 và khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh - Bài 4: Làm chủ nguồn lực biển

Hợp tác liên vùng theo không gian sinh thái và chuỗi giá trị

Cơ chế điều phối này phải hình thành từ văn hóa phối hợp trong quản trị biển. Một quyết định về cảng biển có liên quan tới vận tải, công nghiệp, đô thị, môi trường, văn hóa và quốc phòng; một chương trình du lịch biển có liên quan đến giao thông, bảo tồn, an toàn và sinh kế… Do đó, chính quyền bất kỳ địa phương nào có biển không thể chỉ nhìn lợi ích trong địa giới hành chính; các bộ, ngành cũng không thể chỉ tiếp cận theo chức năng riêng. Cần thiết lập những chương trình hợp tác liên vùng theo không gian sinh thái và chuỗi giá trị, cơ chế xử lý bất đồng và cơ chế phân chia lợi ích, chi phí hợp lý giữa các địa phương.

Biển vừa là không gian sinh tồn của quốc gia, vừa là không gian giao lưu và hợp tác quốc tế. Trong ảnh là một góc đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Ảnh: qdnd.vn

Minh chứng cho vấn đề này, đồng chí Vũ Thanh Ca, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu biển và hải đảo, Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam (nay là Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), lấy ví dụ: Chất lượng môi trường biển nước ta hiện được duy trì khá tốt. Một kết quả đáng ghi nhận khác là những nỗ lực bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái biển trong những năm gần đây. Chúng ta đã tăng cường các hoạt động bảo tồn, quản lý nguồn lợi thủy sản, một phần nhằm đáp ứng yêu cầu gỡ bỏ cảnh báo thẻ vàng của Ủy ban châu Âu đối với hoạt động khai thác thủy sản của Việt Nam. Nhờ đó, một số hệ sinh thái biển đang từng bước phục hồi. Sự xuất hiện trở lại của cá voi, cá heo tại một số vùng biển là tín hiệu tích cực, phản ánh những nỗ lực của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chính quyền các địa phương ven biển và các tổ chức tham gia bảo tồn thiên nhiên.

Tuy nhiên, đồng chí Vũ Thanh Ca đặc biệt lưu ý, biến đổi khí hậu đang tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với môi trường biển. Nhiệt độ nước biển tăng làm gia tăng quá trình bốc hơi, góp phần tạo ra những trận mưa lớn và cực đoan hơn, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thiệt hại do bão, sóng lớn và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác.

Nhiệt độ nước biển tăng cao còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến các hệ sinh thái, đặc biệt là hệ sinh thái san hô. Bên cạnh đó, một vấn đề ít được đề cập nhưng rất đáng lo ngại là sự hình thành các vùng thiếu oxy hoặc vùng chết ở gần đáy biển. Khi nước biển phân tầng mạnh, sự trao đổi và xáo trộn giữa lớp nước mặt với lớp nước bên dưới bị hạn chế, khiến lượng oxy ở tầng đáy suy giảm. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các loài thủy sản sống ở đáy biển, đặc biệt là các loài nhuyễn thể như ngao, sò. Tình trạng ngao, sò nuôi bị chết hàng loạt tại một số khu vực ven biển thời gian qua là minh chứng rõ nét cho vấn đề này.

Đoàn viên, hội viên các cơ quan, đơn vị Bộ tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 tích cực tham gia vệ sinh môi trường biển. Ảnh: qdnd.vn

Từ đó, đồng chí Vũ Thanh Ca cho rằng, để giải quyết những vấn đề trên, ngoài sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương thì hợp tác khu vực và quốc tế có vai trò đặc biệt quan trọng. Bảo vệ môi trường biển, bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu là những nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia. Chúng ta cần tiếp tục phát huy vai trò trong các cơ chế hợp tác khu vực và quốc tế, đồng thời chuyển mạnh từ tham gia, đàm phán sang triển khai hiệu quả các cam kết và sáng kiến, qua đó góp phần bảo vệ môi trường biển và sử dụng bền vững tài nguyên biển.

Cần nhìn nhận rằng Biển Đông là một hệ sinh thái biển rộng lớn, trong đó các chất ô nhiễm có thể lan truyền từ khu vực này sang khu vực khác. Nhiều loài sinh vật biển cũng di cư qua các vùng biển thuộc phạm vi quản lý của nhiều quốc gia. Chẳng hạn, một số loài tôm có tập tính di cư theo mùa, di chuyển giữa các vùng biển khác nhau. Vì vậy, việc bảo vệ môi trường biển và bảo tồn nguồn lợi thủy sản không thể chỉ được thực hiện trong phạm vi lãnh hải của từng quốc gia mà cần có sự phối hợp trên toàn khu vực.

Trong bối cảnh đó, ASEAN và các cơ chế hợp tác đa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý bền vững nguồn lợi thủy sản. ASEAN cũng tích cực thúc đẩy hợp tác khu vực và toàn cầu, bởi nhiều vấn đề môi trường biển chỉ có thể được giải quyết hiệu quả khi các quốc gia cùng phối hợp hành động.

Tham gia các tổ chức này giúp chúng ta phát huy sức mạnh tập thể, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy những sáng kiến chung. Cơ chế đồng thuận của ASEAN có ý nghĩa quan trọng, nhưng để phát huy hiệu quả, các quốc gia thành viên cần chủ động hơn trong việc đề xuất sáng kiến và thúc đẩy thực hiện các cam kết. Thông qua những chương trình này, chúng ta có thể tiếp thu kinh nghiệm quốc tế về quản lý vùng bờ, quản lý các hệ sinh thái ven biển, cũng như bảo tồn các vùng biển và hải đảo.

Bộ đội, dân quân tham gia khắc phục sạt lở bờ biển do tác động của biến đổi khí hậu tại phường Thuận An, TP Huế. Ảnh: qdnd.vn

Liên quan đến vấn đề biến đổi khí hậu, PGS, TS Nguyễn Chu Hồi cho biết, nước ta được xác định là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh nhất, đặc biệt là các địa phương vùng ven biển. Ngoài ra, biển của chúng ta cũng hứng chịu lượng chất thải lớn trong một thời gian dài. Mặc dù biển có khả năng là tự làm sạch, nhưng cái đó chỉ hữu hạn, trong khi lượng chất thải vượt quá khả năng chịu đựng của môi trường. Tiếp đó là rác thải nhựa. Nước ta nằm trong khu vực được cảnh báo lớn nhất thế giới về rác thải nhựa không được quản lý đổ ra biển.

Về vấn đề bảo đảm môi trường biển, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) từng khẳng định: “Việc hài hòa giữa phát triển kinh tế biển với bảo tồn biển, phục hồi hệ sinh thái và giảm rác thải nhựa đại dương là yêu cầu xuyên suốt để thực hiện phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 36-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Quan điểm nhất quán của chúng ta là không đánh đổi môi trường biển, hệ sinh thái biển và đa dạng sinh học biển lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần; phát triển kinh tế biển phải dựa trên nền tảng bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên biển… Có thể khẳng định rằng, bảo tồn biển và phát triển kinh tế biển không phải là hai mục tiêu đối lập mà là hai trụ cột gắn bó hữu cơ. Chỉ khi bảo vệ tốt môi trường biển và hệ sinh thái biển mới có thể tạo nền tảng lâu dài cho phát triển kinh tế biển xanh, bền vững và thịnh vượng”.

Cán bộ, chiến sĩ Tàu 09, Lữ đoàn 171, Vùng 2 Hải quân tham gia cuộc Diễn tập Hải quân đa phương Komodo 2025 (MNEK-5) với chủ đề “Đối tác hàng hải vì hòa bình và ổn định” tại đảo Bali, Indonesia.

Chia sẻ thêm về vấn đề này, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó chủ tịch Quốc hội, cho rằng: “Cần mở rộng hợp tác khoa học, tìm kiếm cứu nạn, bảo tồn đa dạng sinh học, chống ô nhiễm và an toàn hàng hải. Sự kiên định về nguyên tắc và thái độ hợp tác không đối lập nhau, mà bổ sung cho nhau để tạo dựng uy tín quốc gia. Vị thế quốc gia của Việt Nam được xây dựng bằng năng lực tự thân, uy tín quốc tế và những giá trị mà quốc gia mang lại cho cộng đồng khu vực và quốc tế. Hội nhập vì thế mà là một tiến trình hai chiều, vừa tiếp nhận tri thức, nguồn lực, cơ hội từ thế giới để phát triển đất nước, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm, đề xuất sáng kiến và gánh vác trách nhiệm chung”.

Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh khẳng định, một Việt Nam mạnh hơn về biển cũng phải là một Việt Nam đóng góp nhiều hơn cho hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững. Trên tinh thần đó, Việt Nam mong muốn tiếp tục chủ động, tích cực tham gia giải quyết các thách thức chung đối với biển và đại dương phù hợp với luật pháp quốc tế, chủ động đóng góp định hình môi trường khu vực và quốc tế, định hình theo cách tiếp cận của Việt Nam là cùng kiến tạo thông qua đối thoại, luật pháp quốc tế, kiến tạo niềm tin, kết nối lợi ích và mở rộng đồng thuận. Trong tiến trình đó, Việt Nam chủ trương thúc đẩy các khuôn khổ quản trị toàn cầu bao trùm, công bằng, phản ánh đầy đủ thực tiễn phát triển và bảo đảm tiếng nói của mọi quốc gia, nhất là các nước đang phát triển, các nước có hoàn cảnh đặc biệt và các nước dễ bị tổn thương.

Hợp tác để làm chủ được nguồn lực biển

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Toản, cần tranh thủ kinh nghiệm quốc tế trong quản trị biển tiên tiến, nhất là quản trị tổng hợp về không gian biển, về phân bổ không gian cho các ngành kinh tế, bảo tồn thiên nhiên, năng lượng tái tạo, quốc phòng, an ninh, hàng hải, đồng thời nâng cao năng lực đánh giá tác động tích lũy để giải quyết xung đột trên không gian biển. Việc hợp tác về điều tra cơ bản, khoa học, công nghệ biển và dữ liệu đại dương là nền tảng để chúng ta hiểu đúng, quản trị tốt, khai thác bền vững tài nguyên biển.

Đồng thời, chúng ta cũng cần mở rộng hợp tác về điều tra biển sâu, quan trắc đại dương, công nghệ viễn thám, trí tuệ nhân tạo, mô hình hóa đại dương, xây dựng cơ sở dữ liệu biển và chia sẻ dữ liệu để phục vụ hoạch định chính sách, đặc biệt là giữa Trung ương và địa phương, giữa các thành phần kinh tế. Cùng với đó là hợp tác phát triển các ngành kinh tế biển mới một cách hiệu quả, trong đó có: Năng lượng tái tạo ngoài khơi, kinh tế sinh học biển, nuôi biển công nghệ cao, công nghệ môi trường biển và các ngành dịch vụ biển có giá trị gia tăng cao. Ví dụ như đưa các công nghệ nuôi thủy sản bằng hệ thống lồng, bè hay nuôi trên tàu mới nhất của các nước trong khu vực vào các vùng biển sâu, có thể nuôi trồng tại Việt Nam, tạo ra giá trị lớn hơn, vừa không gây áp lực lên các vùng biển ven bờ.

Giàn khai thác mỏ Rạng Đông. Ảnh: AN SƠN

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Toản cho biết thêm, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam nhận thức rõ mục tiêu không chỉ là thu hút đầu tư, nâng cao chất lượng đầu tư mà cần làm chủ năng lực công nghệ, doanh nghiệp và chuỗi giá trị của Việt Nam, đồng thời bảo đảm sinh kế của người dân, bảo vệ môi trường, bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái biển thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm ô nhiễm đại dương.

Đây là vấn đề xuyên biên giới, liên quốc gia, đòi hỏi các nước chung tay hành động. Vì thế, chúng ta cần tham gia sâu hơn vào các sáng kiến khu vực và toàn cầu, tranh thủ mọi nguồn lực quốc tế để triển khai các mô hình, dự án cụ thể tại các vùng biển ven biển và hải đảo. Giai đoạn 2026-2030, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đã có kế hoạch triển khai cụ thể, trong đó tập trung xây dựng một số chương trình, dự án mang tính chất nền tảng về nâng cao năng lực quản trị và quy hoạch không gian biển.

“Theo chỉ đạo của Chính phủ, trong năm 2027, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ rà soát điều chỉnh, bổ sung quy hoạch không gian biển mà Quốc hội thông qua năm 2024. Ngoài ra còn có những vấn đề điều tra, quan trắc, xây dựng dữ liệu biển và đại dương về phát triển biển xanh, các ngành kinh tế biển mới, bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu; tăng cường hợp tác đào tạo đội ngũ chuyên gia và tham gia vào các cơ chế quản trị biển mang tính chất khu vực”, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Toản thông tin thêm.

Nuôi tôm hùm trên vịnh Xuân Đài, tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: qdnd.vn

Về sự liên kết giữa các ngành và các quốc gia có biển, Tiến sĩ Trần Công Trục, nguyên Trưởng ban Biên giới quốc gia nhấn mạnh rằng, biển là một không gian mở và liên quan đến nhiều hoạt động quốc tế. Chẳng hạn như Biển Đông là tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, liên quan đến nhiều quốc gia. Do đó, không thể tách việc quản lý biển của chúng ta khỏi tình hình quốc tế và các quan hệ quốc tế. Ngược lại, các quan hệ quốc tế có tác dụng rất lớn giúp chúng ta sẽ thể hiện được vai trò của mình. Vấn đề là làm sao chúng ta đóng góp tiếng nói vừa bảo vệ được các quyền và lợi ích hợp pháp của chúng ta, nhưng đồng thời góp phần trong việc bảo vệ hòa bình, an ninh, ổn định của khu vực, quốc tế.

Cũng theo Tiến sĩ Trần Công Trục, trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, chúng ta cần quan tâm hơn đến các quyền và lợi ích hợp pháp ở những vùng biển sâu, xa bờ. Nhiều quốc gia có biển đang tìm cách phát huy lợi thế khoa học, công nghệ để tham gia các hoạt động tại những khu vực này. “Việt Nam cũng cần tính đến khả năng tham gia, chứ không chỉ tập trung vào vùng biển ven bờ. Muốn vậy, chúng ta cần có trình độ khoa học, công nghệ, nguồn vốn đầu tư và đội ngũ nhân lực đủ năng lực để tham gia các hoạt động quốc tế, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Hợp tác quốc tế còn tạo điều kiện để Việt Nam nâng cao hiểu biết về thông tin, pháp luật, chính trị và hoạt động của các ngành kinh tế biển. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao năng lực quản lý, khai thác và bảo vệ biển trong tình hình mới”, Tiến sĩ Trần Công Trục nói.