Khoa học, công nghệ: Từ định hướng Đại hội XIV đến không gian hợp tác mới

Định hướng đúng đắn của Đảng

Phát triển kinh tế Việt Nam trong 4 thập niên đổi mới gắn liền với những thành công rất lớn của mô hình tăng trưởng dựa trên hội nhập quốc tế, khoa học, công nghệ, thu hút đầu tư nước ngoài, khai thác lợi thế lao động dồi dào và từng bước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Mô hình đó đã đưa Việt Nam từ một nền kinh tế có quy mô khiêm tốn trở thành một trong những trung tâm sản xuất quan trọng của khu vực, duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm liên tiếp, tạo việc làm cho hàng chục triệu lao động và nâng cao đáng kể vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Ngày nay, trong bối cảnh thế giới bước vào cuộc cạnh tranh quyết liệt về công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo, lợi thế lao động giá rẻ dần thu hẹp, dư địa tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên ngày càng hạn chế. Bên cạnh đó, những biến động địa chính trị và địa kinh tế đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm nhà máy mẫu cho công nghệ sản xuất tiên tiến ở Singapore ngày 30/5. Ảnh: TTXVN

Một quốc gia muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn không thể tiếp tục đứng ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp. Muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình, muốn hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải chuyển sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chính vì vậy, Nghị quyết Đại hội XIV đã xác định: “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Khẩn trương, quyết liệt đổi mới và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển khoa học, công nghệ, các ngành mũi nhọn phù hợp với nguyên tắc thị trường, chuẩn mực và thông lệ quốc tế; hoàn thiện cơ chế, chính sách vượt trội, phù hợp với đặc thù của lao động sáng tạo; tháo gỡ dứt điểm các nút thắt, rào cản trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, các ngành mũi nhọn khác, trọng tâm là cơ chế quản lý, cơ chế đầu tư, cơ chế tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp khoa học, công nghệ; khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ mới, công nghệ cao, công nghệ chiến lược”.

Đáng chú ý hơn, Đại hội XIV không xem khoa học, công nghệ như một lĩnh vực riêng biệt mà đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển đất nước.

Lần đầu tiên, phát triển lực lượng sản xuất mới được xác định gắn trực tiếp với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, công nghệ số, công nghệ chiến lược được xác định là những ngành cần ưu tiên phát triển trong nhiệm kỳ mới nhằm tạo động lực nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nếu Đại hội XIV xác lập tầm nhìn chiến lược thì Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV tập trung vào các giải pháp tổ chức thực hiện. Đó là “Tăng cường hợp tác công tư trong thu hút, đào tạo, trọng dụng nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao. Xây dựng, kết nối và phát triển mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế”.

Nội dung đáng chú ý trên có thể thấy, yêu cầu xây dựng mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế hết sức quan trọng. Ngoài ra, hoàn thiện chính sách thu hút nhân tài; tăng cường hợp tác công tư trong đào tạo, sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao; ưu tiên tiếp thu, chuyển giao và làm chủ các công nghệ nền tảng, công nghệ lõi, công nghệ nguồn và công nghệ số sẽ là động lực quan trọng để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Mẫu số chung trong hợp tác khu vực

Nếu các văn kiện của Đảng xác lập nền tảng tư duy phát triển thì những hoạt động đối ngoại cấp cao gần đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy tư duy đó đang từng bước được hiện thực hóa trong chính sách đối ngoại và hợp tác quốc tế.

Điểm dễ nhận thấy là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số đang ngày càng xuất hiện với tần suất dày đặc trong chương trình nghị sự giữa Việt Nam với các đối tác trong khu vực ASEAN.

Tại Singapore, Diễn đàn Kết nối Công nghệ Việt Nam - Singapore được tổ chức với chủ đề “Từ Đối tác chiến lược tới các nền tảng công nghiệp, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững thế hệ mới”. Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các chuyên gia công nghệ của hai nước.

Phát biểu tại diễn đàn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một nhận định: thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, trong đó khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không còn đơn thuần là động lực tăng trưởng mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia và vị thế của mỗi nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Thông điệp này phản ánh đúng thực tế đang diễn ra trên thế giới bởi trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn đến công nghệ sinh học, năng lượng sạch hay kinh tế số, tất cả đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất và vận hành nền kinh tế toàn cầu. Quốc gia nào làm chủ được các công nghệ chiến lược sẽ có lợi thế dẫn dắt trong tương lai.

Cũng tại Singapore, Việt Nam và nước bạn thống nhất thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành một trong những trụ cột quan trọng của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện. Mô hình kết nối Nhà nước - nhà doanh nghiệp - nhà nghiên cứu được xác định là phương thức hợp tác trọng tâm nhằm gắn nghiên cứu với ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Không chỉ với Singapore, Việt Nam - Philippines đã ký Biên bản ghi nhớ hợp tác trong các lĩnh vực bao trùm số, Chính phủ điện tử và công nghệ mới nổi như trí tuệ nhân tạo, blockchain và Internet vạn vật dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Philippines Ferdinand Romualdez Marcos Jr. Nội dung hợp tác còn mở rộng sang bán dẫn, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, hạ tầng tính toán, định danh số, chia sẻ dữ liệu, kinh tế số, đào tạo nguồn nhân lực số và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tiếp Chủ tịch điều hành Tập đoàn TCC (Thái Lan), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khuyến khích Tập đoàn tiếp tục đầu tư, phát triển hoạt động kinh doanh tại Việt Nam theo hướng nâng cao năng lực quản trị, thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ảnh: TTXVN

Trong quan hệ với Thái Lan, khoa học, công nghệ tiếp tục được đặt trong vai trò của một động lực tăng trưởng mới. Lãnh đạo hai nước đều nhấn mạnh tầm quan trọng của các ngành công nghệ cao như bán dẫn, xe điện, kinh tế số, nông nghiệp thông minh, năng lượng sạch và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, hai bên cũng hướng tới việc xây dựng các chuỗi giá trị mới trong không gian ASEAN thông qua liên kết sản xuất, thương mại điện tử, tài chính số và các tiêu chuẩn xanh.

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam-Thái Lan năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, hai nước cần thúc đẩy ba kết nối gồm kết nối sản xuất, kết nối hạ tầng, kết nối chuyển đổi để hình thành không gian kinh tế bổ trợ. Hợp tác kinh tế hai nước phải đi sâu vào đời sống người dân thông qua du lịch, dịch vụ và tài chính số. Hai nước cần kết nối tốt hơn đường bay, tuyến du lịch chung, bán lẻ, ẩm thực, văn hóa, giáo dục với thanh toán QR xuyên biên giới, ví điện tử, thương mại số và tài chính số.

Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam - Thái Lan năm 2026 về việc thúc đẩy ba kết nối gồm kết nối sản xuất, kết nối hạ tầng và kết nối chuyển đổi để hình thành một không gian kinh tế bổ trợ giữa hai nước chứa đựng thông điệp đáng chú ý về tư duy hợp tác trong giai đoạn mới. Trong bối cảnh kinh tế thế giới đang tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của cạnh tranh chiến lược, chuyển đổi số và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng, hợp tác giữa các quốc gia không còn dừng lại ở việc gia tăng kim ngạch thương mại hay thu hút thêm các dự án đầu tư riêng lẻ. Điều được đặt ra hiện nay là khả năng tạo dựng các hệ sinh thái kinh tế liên kết chặt chẽ, nơi thế mạnh của nước này có thể bổ trợ cho lợi thế của nước kia nhằm cùng nâng cao năng lực cạnh tranh.

3 kết nối được người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam nhấn mạnh thực chất là 3 tầng liên kết của một mô hình hợp tác kinh tế hiện đại. Kết nối sản xuất hướng tới việc doanh nghiệp hai nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của nhau thay vì đơn thuần trao đổi hàng hóa. Thái Lan có thế mạnh về công nghiệp chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, logistics và bán lẻ, trong khi Việt Nam đang nổi lên như một trung tâm sản xuất mới với lợi thế về nguồn nhân lực, vị trí chiến lược và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do rộng lớn. Khi hai nền kinh tế được kết nối ở cấp độ sản xuất, dòng vốn đầu tư, công nghệ, nguyên liệu, dịch vụ hỗ trợ và thị trường tiêu thụ sẽ được liên thông hiệu quả hơn, qua đó tạo ra những chuỗi cung ứng có sức chống chịu cao trước các biến động bên ngoài.

Nhìn từ Singapore, Philippines đến Thái Lan qua chuyến thăm Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có thể thấy một điểm chung nổi bật: khoa học, công nghệ và kinh tế số đang dần trở thành ngôn ngữ chung của hợp tác khu vực.

Đây không đơn thuần là sự mở rộng lĩnh vực hợp tác giữa các quốc gia ASEAN mà phản ánh một chuyển dịch mang tính chiến lược. ASEAN đang từng bước chuyển từ mô hình liên kết dựa trên thương mại và đầu tư truyền thống sang mô hình liên kết dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức.