Hướng tới Đại hội Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX: Nông dân chuyển đổi số là tham gia vào được chuỗi giá trị nông sản

Ông Dương Minh Hoàng, Nông dân Việt Nam xuất sắc, một người vừa là nông dân, vừa là cán bộ Hội ở trung ương lẫn địa phương nói về chuyển đổi số nông nghiệp

Trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, phóng viên Dân Việt có cuộc trao đổi với ông Đặng Dương Minh Hoàng.

Ông Dương Minh Hoàng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nông dân thành phố Đồng Nai, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Thương mại - Dịch vụ Thiên Nông.

Với vai trò một nông dân trực tiếp sản xuất, đồng thời là cán bộ Hội ở cả cấp địa phương và Trung ương, ông Hoàng thẳng thắn chia sẻ về những chuyển động mới của nông dân, nông nghiệp số và kỳ vọng đối với tổ chức Hội trong nhiệm kỳ tới.

-Thưa ông, với tư cách là một nông dân trực tiếp sản xuất, điều gì khiến ông thấy rõ nhất sự thay đổi trong đời sống, tư duy sản xuất và năng lực cạnh tranh của nông dân hiện nay?

Tôi cảm nhận rất rõ sự chuyển mình của người nông dân trong nhiệm kỳ vừa qua. Điểm thay đổi lớn nhất là tư duy sản xuất đã dịch chuyển từ tăng sản lượng sang tăng giá trị; từ làm nông nghiệp đơn thuần sang phát triển kinh tế nông nghiệp.

Trước đây, nhiều nông dân chủ yếu quan tâm làm sao để cây trồng cho năng suất cao hơn, sản lượng nhiều hơn. Nhưng hiện nay, ngày càng nhiều hộ nông dân, hợp tác xã đã bắt đầu quan tâm đến thương hiệu, chất lượng, truy xuất nguồn gốc, kênh tiêu thụ và trải nghiệm của người tiêu dùng.

Nhiều nông dân đã biết livestream bán hàng, đưa sản phẩm lên các sàn nông sản, xây dựng câu chuyện thương hiệu cho sản phẩm. Một số mô hình còn kết hợp du lịch nông nghiệp, nông nghiệp trải nghiệm để gia tăng giá trị vô hình cho nông sản. Đây là thay đổi rất đáng mừng.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất đang được nhiều nông hộ, hợp tác xã quan tâm hơn. Chẳng hạn, việc mở nhật ký điện tử cho từng vườn cây, từng cơ sở sản xuất, chế biến, đóng gói đã giúp người nông dân từng bước minh bạch hóa quy trình sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

-Từ câu chuyện HTX Thiên Nông áp dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc, số hóa từng cây trồng và xây dựng thương hiệu nông sản sạch, theo ông đâu là rào cản lớn nhất khiến nhiều nông dân vẫn chưa thể chuyển từ sản xuất truyền thống sang sản xuất minh bạch, chuẩn hóa và có giá trị cao?

Theo tôi, muốn nông dân chuyển đổi mạnh mẽ hơn thì cần có đột phá trong công tác tuyên truyền và đặc biệt là trong chính sách thực thi. Tôi nhấn mạnh yếu tố “thực thi”, bởi chủ trương đúng nhưng nếu không có cơ chế cụ thể, dễ áp dụng, phù hợp với điều kiện của nông dân thì rất khó nhân rộng.

Chuyển đổi số là “chuyến tàu” mà nông nghiệp hiện đại không thể lỡ. Muốn tiết giảm chi phí, giảm bớt khâu trung gian, minh bạch lý lịch sản phẩm, minh bạch quá trình sản xuất, giúp người thu mua và người tiêu dùng có thể giám sát từ xa thì chuyển đổi số là con đường tất yếu.

Với nông sản hữu cơ, nông sản sạch, yêu cầu này càng quan trọng hơn. Người tiêu dùng hiện nay rất quan tâm đến sức khỏe, đến nguồn gốc thực phẩm. Nếu nông dân làm ra sản phẩm tốt nhưng không biết ứng dụng công nghệ để kết nối với người tiêu dùng, tạo niềm tin, xây dựng và bảo vệ thương hiệu thì sẽ mất đi rất nhiều cơ hội.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn một số rào cản lớn. Trước hết là hạ tầng số chưa đồng bộ, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, nơi chất lượng sóng và internet còn hạn chế. Thứ hai là chưa có cơ chế tín dụng phù hợp cho nông nghiệp số, nông nghiệp hữu cơ. Khi thiếu vốn, thiếu công cụ, thiếu nền tảng hỗ trợ, nông dân rất khó chuyển đổi một cách toàn diện và đồng bộ.

-Là một nông dân từng được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tuyên dương là “Nông dân Việt Nam xuất sắc”, danh hiệu đó tạo thêm trách nhiệm gì cho ông trong việc lan tỏa mô hình nông nghiệp số, nông nghiệp xanh và liên kết nông dân cùng phát triển?

Danh hiệu “Nông dân Việt Nam xuất sắc” là niềm vinh dự lớn, nhưng đồng thời cũng là trách nhiệm. Tôi luôn nghĩ rằng, nếu chỉ một trang trại, một hợp tác xã làm tốt thì chưa đủ. Muốn đi xa phải đi cùng nhau. Một hệ sinh thái nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi có sự đồng hành của bà con nông dân, chính quyền các cấp, các nhà khoa học, doanh nghiệp và thị trường.

Trong hệ sinh thái của chúng tôi, các trang trại thành viên đang thực hiện cắt cỏ thay cho sử dụng thuốc trừ cỏ; ưu tiên chế phẩm sinh học; hạn chế tối đa hóa chất và phân vô cơ. Chúng tôi sử dụng hệ thống tưới thông minh, thiết bị bay không người lái, máy phun sương công nghệ Nhật Bản để sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hiệu quả hơn, tiết kiệm hơn và an toàn hơn.

Bên cạnh đó, chúng tôi chủ động kiểm nghiệm định kỳ hơn 400 chỉ tiêu, trong đó có các chỉ tiêu về kim loại nặng, nhằm theo dõi chất lượng nông sản và môi trường trang trại. Đây là việc cần làm nếu muốn xây dựng một nền nông nghiệp xanh, sạch và có trách nhiệm với người tiêu dùng.

Hiện nay, chúng tôi cũng đang hợp tác với các đối tác để phát triển dự án “game hóa từng cây”, xây dựng ứng dụng trên thiết bị di động kết hợp nền tảng IoT nhằm tự động hóa quá trình canh tác, định danh và nhận nuôi cây bơ. Mục tiêu là đưa nông nghiệp trải nghiệm đến với đông đảo người dân, qua đó thúc đẩy kinh tế vùng.

Song song với đó, chúng tôi phối hợp với các kênh TikTok và các nền tảng mạng xã hội để đưa sản phẩm nông nghiệp của bà con từ trang trại đến bàn ăn. Tôi cho rằng, nông dân thời nay không chỉ biết sản xuất, mà còn phải biết kể câu chuyện sản phẩm, biết kết nối với thị trường và biết bảo vệ uy tín của mình bằng dữ liệu minh bạch.

-Trên cương vị Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nông dân thành phố Đồng Nai nhiệm kỳ 2025–2030, trong bối cảnh Đồng Nai bước sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương, ông kỳ vọng tổ chức Hội ở địa phương cần thay đổi gì để hỗ trợ nông dân thích ứng với quá trình đô thị hóa, chi phí sản xuất tăng, yêu cầu thị trường cao hơn và áp lực giữ đất, giữ nghề nông?

Thực tế cho thấy, sản xuất nhỏ lẻ, kém hiệu quả và thiếu liên kết chuỗi giá trị vẫn là lực cản lớn đối với nông nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, chi phí sản xuất tăng, yêu cầu của thị trường ngày càng cao, nông dân không thể đi một mình và càng không thể sản xuất theo cách cũ.

Đồng Nai hiện có nhiều lợi thế lớn: Vị trí kết nối vùng thuận lợi, nền tảng công nghiệp và logistics mạnh, điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp để phát triển nông nghiệp toàn diện, trong đó có các nông sản chủ lực như bơ, điều, sầu riêng, bưởi, hồ tiêu. Nếu biết tổ chức lại sản xuất, gắn vùng nguyên liệu với chế biến, thương mại và công nghệ số, Đồng Nai có thể trở thành mô hình tiên phong về nông nghiệp công nghệ cao và công nghiệp chế biến.

Trong quá trình đó, vai trò của tổ chức Hội là rất quan trọng. Hội cần chuyển mạnh từ tuyên truyền, vận động sang đồng hành thực chất với nông dân trong xây dựng mô hình sản xuất, tiếp cận khoa học công nghệ, phát triển hợp tác xã, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Tổ chức Hội cũng cần cập nhật, thực hành các nền tảng công nghệ số để hỗ trợ nông dân tốt hơn. Không chỉ giúp tăng năng suất, tăng chất lượng, Hội cần cùng nông dân tìm cách tăng giá trị sản phẩm, hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”. Theo tôi, Đồng Nai cần một tiêu điểm mới, một đột phá mới, trong đó chuyển đổi số toàn diện trong kinh tế tập thể, hợp tác xã phải được xem là nhiệm vụ then chốt.

-Với vai trò Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam nhiệm kỳ 2023–2028, trước thềm Đại hội Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, ông mong muốn nhiệm kỳ tới của Hội sẽ ưu tiên những đột phá nào?

Tôi mong muốn nhiệm kỳ tới, Hội Nông dân Việt Nam sẽ ưu tiên đột phá về chuyển đổi số, nhưng phải là chuyển đổi số đi vào bản chất của kinh tế nông nghiệp, chứ không chỉ dừng ở bán hàng online hay thanh toán không dùng tiền mặt.

Theo tôi, kinh tế số trong nông nghiệp phải là quá trình số hóa và liên kết dữ liệu của toàn bộ chuỗi giá trị. Ví dụ, nếu ngân hàng có dữ liệu về nhu cầu vay vốn của nông dân; đơn vị cung cấp vật tư có dữ liệu về đầu vào; nông dân có dữ liệu về quá trình sản xuất; nhà thu mua có dữ liệu về sản lượng, chất lượng và hợp đồng tiêu thụ, thì các dữ liệu đó cần được kết nối với nhau.

Khi đó, người nông dân có thể tiếp cận vốn ưu đãi thuận lợi hơn. Đơn vị cung ứng vật tư có thể bán hàng và nhận tiền trực tiếp từ ngân hàng, thay vì phải bán chịu cho nông dân với chi phí cao. Người thu mua và nông dân cũng có thể ràng buộc hợp đồng chặt chẽ hơn, hạn chế tình trạng phá hợp đồng, bẻ cọc khi giá lên hoặc giá xuống. Ngân hàng cũng có cơ sở để thu hồi vốn khi nông dân thu hoạch và bán sản phẩm cho đơn vị thu mua.

Nếu làm được như vậy, chuyển đổi số sẽ tạo ra một mối quan hệ mà các bên cùng thắng: Nông dân giảm chi phí, doanh nghiệp giảm rủi ro, ngân hàng kiểm soát dòng vốn tốt hơn, còn thị trường có sản phẩm minh bạch hơn.

Hiện nay, chúng ta mới chuyển đổi số khá mạnh ở lĩnh vực thanh toán, điều này có thể thấy rõ trên các ứng dụng ngân hàng. Nhưng chuyển đổi số trong liên kết chuỗi – vấn đề mang tính sống còn đối với kinh tế nông nghiệp Việt Nam, thì vẫn còn rất nhiều dư địa.

Tôi kỳ vọng trong nhiệm kỳ tới, Hội Nông dân Việt Nam sẽ đóng vai trò cầu nối mạnh mẽ hơn giữa nông dân với ngân hàng, doanh nghiệp vật tư, nhà thu mua, hợp tác xã, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý. Khi Hội giúp nông dân bước vào chuỗi giá trị bằng dữ liệu, bằng hợp đồng, bằng thương hiệu và bằng tiêu chuẩn minh bạch, khi đó nông dân mới thực sự có vị thế cao hơn trong nền kinh tế nông nghiệp hiện đại.

-Xin cảm ơn ông!