Nghị quyết số 20 và khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh - Bài 2: Tổ chức lại không gian biển: Từ lợi thế địa lý đến năng lực phát triển

Như vậy có thể thấy, biển là một không gian đặc biệt, không vận hành theo những ranh giới hành chính đơn giản. Trên cùng một khu vực có thể đồng thời diễn ra hoạt động vận tải biển, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, du lịch, bảo tồn sinh thái, khai thác năng lượng, nghiên cứu khoa học và những hoạt động có yêu cầu cao về quốc phòng, an ninh. Các hoạt động ấy lại liên hệ với nhau cả theo chiều ngang và theo chiều sâu: Từ mặt nước, cột nước đến đáy biển và lòng đất dưới đáy biển.

Vì thế, nếu chỉ ghép các quy hoạch ngành với nhau, nguy cơ chồng lấn, tranh chấp và lãng phí nguồn lực là rất lớn. Cốt lõi của quản trị biển hiện đại là thống nhất mục tiêu, thống nhất dữ liệu và xác định rõ trách nhiệm; có cơ chế điều phối liên ngành; mỗi bộ, ngành và địa phương có nhiệm vụ cụ thể và được hoạt động thống nhất.

Quy hoạch biển cần được vận hành như một bản đồ sống

Ngày 28-6-2024, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 139/2024/QH15 về Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Nghị quyết số 20 đặt yêu cầu tiếp tục rà soát, cập nhật, điều chỉnh quy hoạch này theo phương pháp tích hợp, đa tầng, đa ngành và coi đây là công cụ có tính ràng buộc để điều phối phát triển.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội cho rằng, để có quy hoạch khoa học khả thi, phải dựa trên điều tra cơ bản và dữ liệu đáng tin cậy, đánh giá tổng hợp tác động, tham vấn thực chất các chủ thể và có cơ chế xử lý xung đột. “Tôi hình dung quy hoạch biển cần được vận hành như một bản đồ sống. Mỗi vùng phải xác định rõ chức năng ưu tiên, các hoạt động có thể cùng tồn tại, những giới hạn môi trường và yêu cầu quốc phòng, an ninh. Những hoạt động sử dụng chung không gian cần có tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế phối hợp và khả năng điều chỉnh theo mùa vụ, biến động sinh thái, tiến bộ công nghệ. Cần công khai tối đa thông tin có thể công khai để doanh nghiệp và người dân chủ động đầu tư, đồng thời bảo vệ nghiêm những dữ liệu thuộc phạm vi bí mật nhà nước, quốc phòng và an ninh”, PGS, TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.

Ý tưởng quy hoạch không gian lấn biển cụm Phú Quốc - Thổ Châu, tỉnh An Giang do Sở Xây dựng tỉnh An Giang công bố.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn cũng chỉ ra kinh nghiệm của một số nước trong Liên minh châu Âu và đối chiếu với thực tế của Việt Nam, đồng thời cho rằng, cần đặt cơ quan điều phối quốc gia vào vị trí đủ mạnh, gắn quy hoạch với quyền sử dụng, khai thác không gian biển, với cơ chế cấp phép, giải quyết khiếu nại và trách nhiệm bồi thường khi phù hợp quy định pháp luật. Một quy hoạch tốt không phải quy hoạch chiều theo tất cả các đề xuất đầu tư. Quy hoạch tốt phải biết nơi nào cần phát triển, nơi nào cần giữ gìn, nơi nào phải dành ưu tiên tuyệt đối cho quốc phòng, an ninh và nơi nào nên dành cho những thế hệ tương lai. Hiệu quả chiến lược chính là khả năng lựa chọn có trách nhiệm ấy.

Bốn trục chính cần giải quyết

Để Nghị quyết số 20 thực sự đi vào cuộc sống, cần huy động sức mạnh của toàn bộ hệ thống. Tại Diễn đàn Biển Việt Nam 2026 diễn ra tại Hà Nội ngày 2-10, PGS, TS Nguyễn Chu Hồi nhấn mạnh, tự chủ biển phải bắt đầu từ việc giải quyết bốn trục chính: Thứ nhất là thể chế mạnh. Thể chế và quản trị biển phải được tổ chức theo cách tiếp cận mới, phù hợp với triết lý phát triển được đặt ra trong Nghị quyết số 20. Quản trị biển không thể chỉ là sự cộng lại cơ học của quản lý từng ngành mà phải có cách tiếp cận tổng hợp, thống nhất theo không gian. Thứ hai là khoa học, công nghệ biển mạnh. Đây là điều kiện để chúng ta tránh tụt hậu, đồng thời có thể chủ động đón đầu những vấn đề mới đặt ra từ biển và đại dương. Biển và đại dương là không gian rất phức tạp. Nếu năng lực khoa học, công nghệ và dự báo biển yếu thì chúng ta sẽ khó chủ động trước những biến động mới. Khoa học, công nghệ không chỉ phục vụ phát triển kinh tế biển mà còn có vai trò trực tiếp đối với quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán. Thứ ba là kinh tế biển mạnh. Kinh tế biển phải hiệu quả, xanh và bền vững, tiếp nối tinh thần của Nghị quyết số 36 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Thứ tư là quốc phòng, anh ninh mạnh, bảo đảm vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia trên biển; đồng thời làm chủ không gian biển để khai thác và phát huy giá trị của không gian sinh tồn của đất nước. “Bốn trụ cột này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Không thể chỉ nói kinh tế biển mạnh mà tách khỏi thể chế, khoa học, công nghệ hay quốc phòng, an ninh”, PGS, TS Nguyễn Chu Hồi nhấn mạnh thêm.

Không gian biển là không gian liên thông, nơi các hoạt động kinh tế - xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại cùng tồn tại. Trong ảnh là bến tàu tại phường Bãi Cháy, TP Quảng Ninh. Ảnh: THANH TÙNG

PGS, TS Nguyễn Chu Hồi phân tích thêm, sau khi tổ chức lại đơn vị hành chính, không gian biển nước ta cũng có những thay đổi đáng chú ý. Hiện cả nước có 21/34 tỉnh, thành phố có biển thay vì 28/63 tỉnh, thành phố như trước đây. Đặc biệt, từ mô hình huyện đảo chuyển sang 13 đặc khu, chúng ta cần nhìn nhận các đặc khu biển không chỉ dưới góc độ hành chính mà còn dưới góc độ không gian phát triển và bảo vệ. 13 đặc khu và các đảo, quần đảo có thể được xem như những trung tâm phát triển kinh tế, đồng thời là những điểm tựa quan trọng trên không gian biển của Việt Nam. Vì vậy, khi chuyển sang mô hình đặc khu, tư duy phát triển cũng phải thay đổi. Các công trình, dự án và quá trình phát triển ở những khu vực này phải được tính toán ngay từ chiến lược, quy hoạch đến tổ chức thực hiện, bảo đảm đồng thời hai mục tiêu lớn là phát triển kinh tế và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Nếu các đặc khu biển phát triển vững mạnh, chúng ta sẽ có những điểm tựa vững chắc hơn để bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế từ biển.

PGS, TS Nguyễn Chu Hồi, lưu ý: “Điều quan trọng là phải nhìn nhận không gian biển một cách đầy đủ. Đó không chỉ là mặt biển, mà còn là một không gian liên thông, nơi các hoạt động kinh tế - xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại cùng tồn tại. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 20”.

Chuyển hướng tăng trưởng biển

“Muốn trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam phải xây dựng được nội lực biển mạnh”, đồng chí Nguyễn Duy Hưng, Phó trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh tại Diễn đàn Biển Việt Nam 2026.

Theo đồng chí, với yêu cầu đó, cần phải chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu tư sang phát triển dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người, đồng thời huy động, chuyển hóa các nguồn lực quốc tế thành năng lực nội sinh của đất nước. Hợp tác quốc tế về biển phải hướng đến kết quả cụ thể về vốn, công nghệ, tri thức, nhân lực, hạ tầng, quản trị, thị trường, năng lực bảo vệ môi trường, đồng thời nâng cao năng lực chủ động tham gia đóng góp và từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong cơ chế hợp tác quản trị biển, đại dương trong khu vực và quốc tế.

Điện gió ngoài khơi sẽ tạo ra năng lượng tái tạo lớn và ổn định. Ảnh: vneconomy.vn

Cụ thể, cần tăng cường hợp tác, hội nhập quốc tế tạo điều kiện thu hút, sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính cho phát triển kinh tế biển hiện đại, xanh, bền vững và có sức cạnh tranh. Nhu cầu vốn cho kết cấu hạ tầng biển, cảng biển, logistics, năng lượng, đô thị ven biển, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu là rất lớn trong khi nguồn lực trong nước có giới hạn. Vì vậy, cần kết nối hiệu quả với các định chế tài chính, quỹ đầu tư, nhà đầu tư chiến lược và các nguồn tài chính xanh quốc tế, đồng thời lựa chọn những dự án có trọng tâm, có sức lan tỏa phù hợp lợi ích quốc gia. Chúng ta phải trả lời được câu hỏi làm thế nào để nguồn lực đầu tư vào biển tạo ra giá trị liên kết lớn hơn và hình thành các chuỗi giá trị có sức cạnh tranh quốc tế?

Đồng chí Nguyễn Duy Hưng nói thêm: “Cần tạo đột phá về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng dữ liệu về biển. Nghị quyết 20 xác định rõ khoa học, công nghệ là động lực chính cho phát triển quốc gia biển mạnh, trọng tâm là phát triển và làm chủ tri thức, dữ liệu và công nghệ. Câu hỏi đặt ra là chúng ta không chỉ là tiếp nhận được bao nhiêu công nghệ mà chúng ta có thể từng bước làm chủ được tri thức, công nghệ, hình thành đội ngũ chuyên gia và năng lực tự chủ lâu dài hay không? Do đó, cần đổi mới quản trị biển theo hướng tổng hợp, thống nhất, hiện đại, hiệu lực và hiệu quả”.

Duy trì, bảo đảm môi trường hòa bình, ổn định trên biển là điều kiện tiên quyết để thu hút đầu tư phát triển kinh tế biển, đưa nước ta trở thành quốc gia biển mạnh. Trong ảnh là biên đội tàu thuộc Lữ đoàn 162, Vùng 4 Hải quân thực hiện nhiệm vụ. Ảnh: qdnd.vn

Khơi thông chính sách

Một quốc gia biển mạnh không thể hình thành trên nền tảng quản lý phân tán, chia cắt theo ngành, lĩnh vực và địa giới hành chính. Chính vì thế, Nghị quyết 20 yêu cầu hoàn thiện thể chế, đổi mới công tác quy hoạch không gian biển quốc gia, tăng cường liên kết và điều phối.

Theo nhiều chuyên gia, các kênh hợp tác quốc tế có thể giúp chúng ta tiếp cận các mô hình quản trị tiên tiến, kinh nghiệm quy hoạch không gian biển, quản trị vùng bờ, cơ chế điều phối đa ngành và các công cụ khoa học phục vụ hoạch định chính sách. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế chỉ thực sự có giá trị khi được nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc và vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, qua đó trở thành năng lực quản trị thực chất của các cơ quan Trung ương và địa phương.

Đồng chí Trịnh Xuân An, đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cho biết thêm: “Chúng ta không thể phát triển tốt kinh tế biển và biến nước ta trở thành quốc gia biển mạnh nếu chỉ trông chờ vào ngân sách. Để bảo đảm nguồn sức mạnh thực hiện thành công các nghị quyết liên quan tới chiến lược biển thì một yếu tố quan trọng là cần huy động tốt các nguồn lực xã hội trong nước và nhà đầu tư nước ngoài”.

Tiến sĩ Trần Công Trục, nguyên Trưởng ban Biên giới Quốc gia, góp ý thêm: “Muốn phát triển thì phải có môi trường thực sự ổn định để các nhà đầu tư thấy rõ và yên tâm với khoản đầu tư. Không ai đầu tư vào một môi trường rủi ro cả. Và muốn huy động được nguồn lực trong xã hội, đặc biệt là các nhà đầu tư nước ngoài thì chúng ta cần phải có những cơ chế thật sự cởi mở và thông thoáng. Ở đây, vai trò quản lý của Nhà nước là hết sức quan trọng. Thêm nữa là phải có chính sách hỗ trợ. Ví dụ như liên quan đến thuế, thu nhập, tài chính phải hết sức đồng bộ”.